وَ مِن ءَاَيتِهِ أَن خَلَقَ لَكُم مِّن أَنفُسِكُم أَزوَجَاَ لّـِتـَسكُنُوا إِلَيهَا وَ جَعَلَ بَينَكُم مَّوَدَّةَ وَ رَحمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَأَيتٍِِِِ لِّقَومٍ َيتَفَكَّرُونَ

و از نشانه هاي او ( خدا ) اين كه از [ نوع ] خودتان همسراني براي شما آفريد تا بدانها آرام گيريد ، و ميانتان دوستي و رحمت نهاد . آري ، در اين ( نعمت ) براي مردمي كه مي انديشند قطعاً نشانه هايي است.

( سوره روم آيه 21 )

طبيعي ترين شكل خانواده ، اين است كه هيچ عاملي جز مرگ نتواند پيوند زناشويي را بگسلد و ميان زن و شوهر جدايي بيفكند . كوشش مصلحان جامعه – مخصوصاً پيامبران خدا – اين بوده است كه نظام خانواده ، يك نظام مستحكم و پايدار باشد و هيچ عاملي نتواند اين كانون سعادت را متلاشي گرداند . به هر حال خانواده ي خوشبخت نشانه هايي دارد كه ما دراينجا به چند نمونه ي آن اشاره مي كنيم . اميد است كه خانواده ي شما نيز برخوردار از اين نشانه ها باشد.

1 – در بين اعضاي خانواده جمله " به من چه يا به تو چه " رد و بدل نمي شود، چرا كه اعضا به گفتگو و مشورت منطقي اعتقاد دارند و احساس مسئوليت مي كنند.

2 – افراد به يكديگر اعتماد دارند و از اين اعتماد سوء استفاده نمي كنند و اعتماد را يكي از پايدارترين ويژگي ازدواج موفق و خانواده موفق مي دانند.

3 – تا جايي كه امكان دارد با هم هستند و در مهماني ها يا كارهاي مربوط به خانواده تنها نمي روند. همدلي، همكاري، همفكري، هماهنگي را بقاي خانواده خوشبخت مي دانند.

4 – با هم اتحاد دارند و در مسائل مختلف ، با گفتگو و مشورت به تفاهم مي رسند و سعي مي كنند اگر سوء تفاهم به وجود آمد، آن را در درون خود بدون اين كه كسي بفهمد حل كنند.

5 – به سليقه ها و عقايد يكديگر آگاه بوده و به آن احترام گذاشته و عمل مي كنند.

6 – نسبت به هم شرم مسموم ندارند يعني خواسته هاي طبيعي خودشان را بدون نگراني يا خشونت ابراز مي كنند.

7 – به حريم يكديگر احترام گذاشته و از حدود مشخص شده خود فراتر نمي روند.

8 – نگران سلامت روحي و جسمي يكديگر بوده و از هم مراقبت مي كنند . اگر چنانچه مشكلي به وجود آيد ، سعي وافر در حل مشكل را دارند.

9 – در بيشتر اوقات لحظات خوشي را كه با يكديگر بوده اند مرور مي كنند؛ دنبال خاطرات تلخ نيستند، دوست دارند هميشه در خوشي، شادي و نشاط زندگي كنند.

10 – براي فاميل ها و همسايه هاي خود اهميت قائل اند و پذيراي فاميل يكديگر هستند.

11 – از امور مالي يكديگر خبر دارند و چيزي را از يكديگر پنهان نمي كنند . صرفه جويي و پس انداز كردن جزء برنامه هاي اقتصادي خانواده هاي خوشبخت است.

12 – براي رشد يكديگر تلاش كرده و زمينه پيشرفت خانواده را فراهم مي كنند.

13 – افراد به هم افقي نگاه مي كنند نه عمودي . يعني هيچ كس خود را برتر از ديگري و در مقام قدرت نمي بيند. ديكتاتوري ، زور و قدرت طلبي حاكم نيست.

14 – همه اعضا احساس برنده بودن، موفق بودن، اميد داشتن مي كنند و خودشان را در زندگي برنده مي دانند.

15 – در كنار هم احساس امنيت و آرامش مي كنند نه ترس و اضطراب يا تنش و درگيري.

16 – علاقه، عشق، محبت، صفا و يكدلي خود را هم در رفتار و هم در گفتار به يكديگر ابراز مي كنند.

17 – از يكديگر انتظار بيجا و توقع نامناسب ندارند.

18 – اگر مشكلي پيش بيايد به راه حل فكر مي كنند و به دنبال مقصر و گناهكار نمي گردند. دست به علت يابي و ريشه يابي آن مشكل مي زنند و راه حل منطقي ارائه مي دهند.

19 هريك از طرفين پيوسته به فكر خوشحال نمودن و راضي نگه داشتن يكديگر هستند .

20 – زن و شوهر به خاطر همديگر زندگي مي كنند : اول خود بعد ديگران. زندگي آنها به خاطر بچه ها يا ترس از طلاق و حرف مردم نيست.

21 – زن و مرد مي توانند هر روز به دنياي اختصاصي يكديگر نزديكتر شوند، كار به مسائل خصوصي و زندگي ديگران ندارند.

22 – با درخواست هاي يكديگر برخوردهاي مثبت و منطقي دارند.

23 – زن و مرد در كنار يكديگر هستند نه رو در رو و رقيب يكديگر، بلكه رفيق هم هستند و واكنش منفي از خود نشان نمي دهند.

24 – خانواده هاي خوشبخت تلاش دارند كه بچه هاي خوب و خوشبختي نيز به جامعه تحويل دهند

به به قلم : فاطمه رحمانی

وقتي كه گفته مي شود دين افيون توده هاست يا اگر بگوييم دين آن چيزي است كه در تنهايي ناشي از روان نژندي هاي ماست و بروز مي كند يك نوع تعريف بدبينانه از دين است
صبح پنج شنبه نهم تيرماه با حضور استاد مصطفي ملكيان در تالار علامه جعفري دانشگاه تربيت مدرس سومين نشست از سلسله نشست هاي تخصصي سنجه هاي دينداري برگزار شد. ايشان در اين نشست به بررسي موضوع مشكلات ايضاح مفهومي دين و دينداري پرداخت.
ملكيان در ابتدا با تاكيد بر اين مطلب كه مشكلات نظري و مفهومي سنجه هاي دينداري با توجه با ادبيات و مكتوبات بسيار وسيعي كه در اين باره به خصوص در روانشناسي دين، جامعه شناسي دين و تا حدي در تاريخ اديان وجود دارد، بسيار دشوار است اظهار داشـت : به نظر مي رسد كه موانع و مشكلات نظري و مفهومي در اين مبحث به چهار دسته قابل تقسيم باشد: دسته اول به تعريف دين ، دسته دوم به انواع و اقسام دين ، دسته سوم به انواع و اقسام دينداري ، و دسته چهارم به ملاك و معيار تشخيص دينداري اشاره دارد. تاكيد بر اين نكته كه اين چهار موضوع را چهار مبحث بدانيم، كوشش مبارك و نويني است. چرا كه به زدودن برخي از مشكلات نظري و مفهومي كمك مي كند. در بسياري از منابع و ادبيات و مكتوباتي كه به زبانهاي اروپايي وجود دارد، آنها نيز از تفكيك اين چهار مورد عاجز مانده اند. چرا كه تعريف دين غير از انواع و اقسام دين است. همين طور انواع و اقسام دين ، غير از انواع و اقسام دينداري است. اين سه مورد نيز با ملاك تمييز و تشخيص ملاك دينداري متفاوت هستند.
وي در ادامه سخنانش به تعريف دين پرداخت و گفت : اگر از اصطلاح معروف دكارتي در ارائه تعريفي از دين استفاده كنيم و بگوييم كه ما چاره اي جز اين نداريم كه وقتي درباره مفهومي سخن مي گوييم آن مفهوم وضوح و تمايز پيدا كند و وضوح و تمايز شرط لازم و كافي براي طي كردن بحث به شيوه منطقي و استدلالي است، آن وقت در تعريف دين كه در جهت تمايز مفهوم دين باشد مشكل داريم. بنابراين بحث وضوح را از بحث تمايز در اينجا جدا مي كنم. به تعبير ديگر، ما در بخش دين يك بخش سلبي و يك بخش ايجابي داريم. بخش سلبي به تمايز مفهوم دين مربوط مي شود و بخش ايجابي به وضوح مفهوم دين باز مي گردد. در بخش سلبي مي بايست روشن شود كه دين هيچ يك از مفاهيمي مانند مفهوم معنويت، اخلاقي زيستن،عرفان نگري، تعبد، ايمان، خرافه پرستي، بت پرستي، خشك مقدسي نيست. اين هشت پديده بسيار به دين نزديك اند. اما واقع اين است كه دين نيستند. هر يك از اين موارد ربط و نسبت هايي با دين دارند كه اين ربط و نسبت به لحاظ منطقي مي تواند از مقوله تباين، عموم و خصوص مطلق و عموم خصوص من وجه باشد. به هر حال به هر كدام از اين موارد كه نزديك شوند غير از دين است. بنابراين در قسمت سلبي مي بايست تعريفي به دست دهيم كه شامل هيچ يك از اين هشت مورد نباشد. به تعبير ديگر، اگر كسي بخواهد تعبيري از دين ارائه كند كه يكي از هشت مفهوم با دين مساوقت يا مساوات پيدا كند مي بايست دليلي ارائه كند.
استاد ملكيان در ادامه به وجه ايجابي دين كه به وضوح دين باز مي گردد اشاره كرد و گفت : در وجه سلبي گفتيم كه دين چه چيزي نيست. اما در وجه ايجابي مي خواهيم بگوييم كه دين چه هست. در اينجا هم مشكلات عديده اي وجود دارد كه به چهار دسته تقسيم مي شود. يكي اينكه تعاريفي كه براي دين شده است گاهي تعاريفي هستند كه جامع افراد نيستند. يعني تعريف چنان از دين ارائه مي شود كه همه دين ها را شامل نمي شود. گاهي تعريف ها نيز مانع اغيار نيستند. يعني چنان تعريفي ما به دست مي دهيم كه شامل همه اديان مي شود. اما شامل چيزهاي ديگري غير از دين نيز مي شود. در تعريف اول مفهوم دين بسيار بسته است و در تعريف دوم نيز بسيار باز و بسيط است. مثلا اگر تعريفي از دين بدست دهيم كه شامل ماركسيسم هم بشود يا شامل فروديسم، ليبراليسم بشود، اين تعاريف به نظر مي آيد كه تعريفي گشاده تر از آن چيزي است كه محل نظر است.
وي مشكل ديگر تعريف از دين را اين دانست كه بيش از حد بدبينانه باشد و در اين باره گفت : تعريف بديبنانه از دين، يعني در تعريف نوعي بدبيني نسبت به دين اشراب و گنجانده شده است. وقتي كه گفته مي شود دين افيون توده هاست يا اگر بگوييم دين آن چيزي است كه در تنهايي ناشي از روان نژندي هاي ماست و بروز مي كند، يك نوع تعريف بدبينانه از دين است. از اين تعاريف كم نيستند. مخصوصا كساني كه در نهضت اول ( روانكاوانه) و دوم (رفتارگرايانه) روانشناسي كار مي كردند به اين قسم از تعاريف بسيار بر مي خوريم. قسم چهارم نيز ارائه تعارف خوش بينانه است. مثلا وقتي كه شما دين را به اخلاق تعالي يافته و يا دين را تعريف به بهترين و زيباترين كاري كه با تنهايي خود مي توان كرد، سوق دهيد. وقتي كه مفاهيم ارزشي مثبت زيباترين و تنهاترين را وارد بحث مي كنيد باز در نگاه نخست تعاريف خوش بينانه اند. بنابراين ما بايد تعريفي ارائه دهيم كه مانع در اين چهار مورد نباشد.
ملكيان تصريح كرد: يكي ديگر از مشكلات اين است كه به محض آنكه شما بخواهيد اين كار را نكنيد و تعريفي از دين ارائه كنيد كه مانع افراد نباشد، جامع اغيار نباشد، و خوشبينانه و بدبينانه هم نباشد، به تعبيري تعريفي به دست مي دهيد كه هم به لحاظ منطقي و هم به لحاظ مادي - محتوايي تعريف درستي باشد به مشكل بر مي خوريم. يعني چنين نيست كه چهار تعريف معيوب وجود دارد و ما تعريف پنجمي ارائه مي دهيم كه هيچكدام از اين عيبهاي چهارگانه را نداشته باشد. پس به سراغ پنجم رفتن همان و با مشكلات جدي نيز برخورد كردن نيز همان است. به يك مورد به طور نمونه اشاره مي كنم. در نگاه نخستين شايد به نظرآيد كه بهترين راه براي تعريف واقع بينانه از دين اين است كه اديان جهاني را گردآوري كنيم و بعد در ميان اديان جهاني چند مولفه مشترك را بيابيم و سپس به حفظ آن چند مولفه بكوشيم و آن چند مولفه را در تعريف دين بگنجانيم و بگوييم كه دين شامل اين نكته هاست. لذا كساني كه در روانشناسي دين، جامعه شناسي دين، تاريخ اديان و حتي كساني كه در فلسفه دين كار كردند گفته اند بايد از ارائه تعريف دين دست برداشت. تعريف ارسطويي از دين كه به ذات دين مي پردازد و تعريف جان لاكي كه به ويژگي هاي اسمي دين مي پردازد نمي تواند راهگشا باشد. بنابراين بايد به تعريف شباهت خانوداگي ويتگنشتايني پرداخت. به نظر من شباهت خانوداگي ويتگنشتايني همان مشكلات جان لاك و ارسطو را دارد. تعريف روش ويتگنشتاين چيزي است كه جان هيك، فيلسوف دين انگليسي و طرفدار پلوراليسم، در آثارش از آن بسيار دفاع مي كند و مي گويد كه دين چيزي نيست كه بتوان به شيوه ارسطويي و لاكي تعريف كنيم. چاره اي جز اين نيست كه به شباهتهاي خانوادگي ويتگنشتايني تن دهيم. به نظر من اين هم قابل دفاع نيست. شباهت خانوداگي ويتگنشتاين مي گويد كه لااقل يكي از آن ويژگي ها را كه هر چه بخواهد دين تلقي شود بايد داشته باشد. اما در نقد اين حرف بايد گفت كه ويتگنشتاين آن يك ويژگي را از كجا آورده است و به چه منطق روشي و محتوايي آن ويژگي را تاييد مي كند.
وي در ادامه سخنانش درباره مشكل ايضاح مفهوم دين و دينداري گفت : مشكل دوم انواع و اقسام دين اين است كه فرض مي كنيم كه ما تعريفي از دين الي بي نهايت داريم. مثلا اسلام، مسيحيت، يهود، بودا، شينتو، دائو، جينگ، كنفوسيوس، زرتشت، هندو. اما بحث بر سر اين است كه خود اين اديان در بينشان انواع و اقسامي دارند كه مانع از اين مي شود كه همه اينها را از يك سنخ بدانيم. وقتي كه همه اينها را پشت سر گذاشتيم متوجه مي شويم كه دين از يك جنس نيست و اين جنس، انواعي دارد كه انواع آن قابل فروكاهش به يكديگر نيستند. دين هاي جهان بسيار متنوع اند. بحث بر سر تكثر دين نيست كه چيز واضحي است بلكه بر سر تنوع دين است كه چيز واضحي نيست. براي اينكه من تنوع دين را توضيح دهم ابتدا بايد به بحثي بپردازم كه از بحثمان خارج شوم. اگر از مباحث پيچيده نظري بگذريم يك چيزهايي در ذهن خودمان تشخيص مي دهيم. يك ساحت به نظر مي آيد كه در ما وجود دارد ساحت باورها، اعتقادات و دانش هاي ماست. اين ساحتي است كه من باور دارم كه مثلا امروز پنج شنبه است. و ساحت ديگر، ساحت احساس و عواطف، اميد، آرزو، اندوه ، دوستي ها و دشمني هاست. ساحت سومي وجود دارد كه ساحت خاسته هاي ماست يعني اينكه ما چه چيزهايي را مي خواهيم و يا نمي خواهيم. اين سه ساحت، ساحت هاي دروني ماست و در درون ما قابل ملاحظه اند. يك ساحت چهارمي وجود دارد كه به ساحت عمل تعبير مي شود. اين ساحت عمل در درون خودش به دو قسم، تقسيم مي شود. عمل دورني و عمل بيروني. وقتي كه مي گوييم يك عمل، عمل دروني است هنگامي آن عمل انجام مي گيرد كه خود عامل از آن با خبر است. وقتي كه مي گوييم يك عمل، عمل بيروني است ديگر ذاتي غير از خود عامل هم مي توانند از آن با خبر شوند. اگر فرض كنيم كه در درون خودم تلاش مي كنم كه حسد را از بين ببرم. اين در واقع يك عمل دروني است كه ديگران از آن با خبر نيستند. تفكر نيز يك عمل دروني ديگر است. اگر بخواهيم اين گونه تقسيم كنيم تا اين لحظه چهار قسم است. ساحت باورها، ساحت عواطف و احساسات، ساحت خاسته ها و ساحت كنش كردار. اين ساحت كنش كردار در درونش تقسيم به ساحت كنش بيروني و كنش دروني مي شود. اعمال بيروني نيز به دو قسمت تبديل مي شود اعمال بيروني فردي و اعمال بيروني جمعي. اعمال بيروني اجتماعي هم در درون خودشان هم دو قسمت هستند. اعمال بيروني اجتماعي بسيط و اعمال بيروني مركب. اگر من بگويم عمل راست گفتن و سخن گفتن را مي شود به من نسبت داد ولو هيچ انسان ديگر سخن نگويد.
ملكيان با ذكر اين نكته كه بر اساس اين تقسيم بندي مي خواهم بگويم كه اديان نيز انواعي دارند و اين انواع غير از اينكه كثرت است گفت : اديان بسته به اين كه به كدام يك از اين ساحتها بيشتر و يا كمتر بپردازند، متنوع مي شوند. چارلز موريس از بزرگترين روانشناسان دين در كتاب راه هاي زندگي مي گويد كه ما مي توانيم اديان جهان را به چند دسته تقسيم كنيم. ادياني كه عمل دروني در آنها ارزش بسيار بالا، و احساسات و عواطف ارزش بسيار پايين دارند مانند آيين بودا. ادياني كه احساسات و عواطف ارزش بالا و عمل بيروني ارزش بسيار كمي دارد كه اين اديان را ديونوسوسي مي گويند. همچنين ادياني كه در آنها عمل بيروني ارزش بسيار بالا و عمل دروني ارزش كمي دارد كه بسياري از اديان جديد ظهور يافته در غرب به هيمن نحو است به اين لحاظ برخي گفته اند علم و سرمايه داري يك نوع دين است. اين اديان را پرومتوسي مي گويند. ادياني كه در آنها عمل دروني ارزش بالايي دارد و احساسات و عواطف ارزش بسيار پاييني دارد. آيين كنفوسيوس به اين نحو است. موريس مي گويد مسيحيت كنوني نيز به اين نحو است. ادياني كه در آن عمل دروني ارزش بالايي دارد و عمل بيروني ارزش بسيار كمي دارد. وي مي گويد اصل پيام مسيح به اين نحو است. و باز ادياني وجود دارند كه در آنها احساسات و عواطف ارزش بالايي دارد و امور دروني ارزش پايين دارد. وي مي گويد پيام اصلي محمد بن عبدالله اين بوده است. اما يكي نوع جديد دين وجود دارد كه مي گويد كه در اين نوع عمل دروني و عمل بيروني احساسات و عواطف را متعادل كردند. ايشان مي گويد همه شاخه هاي هندو و آيبين دائو به اين گونه است. اين يك نوع در واقع سنخ شناسي و نوع شناسي اديان است. در اين مسئله ساحت باورها كه به آن اشاره كردم اصلا محل توجه نيست

ملكيان درباره تيپولوژي هاي معنوي افراد اظهار داشت : در باره بحث تيپولوژي من به تيپولوژي خانم مري ليدا اشاره مي كنم. ايشان مي گويد ما مي توانيم سنخهاي روانشناسي آدميان را به چهار سنخ مشخص كنيم. انسانهايي كنش گر و انسانهايي كنش پذيراند. هر كدام از فعالها و يا منفعلها هم در درون خودشان هم به دو دسته درون گرا و برونگرا تقسيم مي شوند. ايشان مي گويد سنخهايي كه كنش گر و فعالند، برون گرا نيز هستند و وقتي كه به ديني رو مي آورند افراد انقلابي در دينشان مي شوند. انقلابي به اين معنا كه با آن دين و ارتباطات ديني شان نظم جهان را مي خواهند تغيير دهند. اينها با استمداد از روششان مي خواهند يك جامعه نويي پديد آورند و يك ساختار جديدي را بنا كنند. كساني كه كنش پذير و منفعل اند اصلا به تغيير ساختار اجتماعي فكر نمي كنند. بلكه به دنبال عشق و شفقت براي تك تك افراد انساني هستند. اينها افرادي هستند كه مي خواهند به هر ترتيبي كه شده از دردها و رنجهاي مردم بكاهند. كساني كه كنش پذير و درونگرا هستند كساني اند كه اهل عبادت و مراقبت اند و اهل خلوت دوستي و بيشتر به خودشان مي پردازند. اينها در هر ديني باشند همين گونه رفتار مي كنند. كساني كه كنش گر و فعال و درونگرا هستند نيز معمولا به دنبال رياضت، تقويت اراده اند تا بتوانند از اين راه ها به شهود برسند. كنش گر نيز كسي است كه وقتي مي بيند وضع جهان آن چنان كه مي خواهد نيست جهان را عوض مي كند. همچنين كنش پذير كسي است كه وقتي مي بيند جهان آنچنان كه مي خواهد نيست خودش را عوض مي كند. يعني تفكيك از منفعل به فعال. به تعبير ديگر اگر بخواهيم امورمان را بر وفق مرادمان كنيم كنشگريم و اگر بخواهيم مرادمان را بر وفق امور كنيم كنش پذيريم. برونگرا كسي است كه به امور ديگران بيشتر از امور خودش اهميت مي دهد و درونگرا نيز كسي است كه به امور خودش بيشتر از ديگران بها مي دهد. اين نوع تقسيم بندي به هر حال آدمهايي كه تيپ هاي رواني آنها متفاوت است به هر ديني گرايش پيدا كنند از اين دين تلقي هاي مختلفي به دست مي آيد. اين نوع نگرش را به طور مثال در اين بيست ساله اخير مي توان ملاحظه كرد كه همه اين افراد قصد تحريف دين اسلام را نداشتند، بدعت گذار هم نبودند و به قرآن و روايات التزام داشتند اما تدين اينها با تدين ديگري متفاوت است. چرا كه سنخ رواني آنها متفاوت است. تدين علامه طباطبايي بسيار متفاوت است با تدين امام خميني.
وي افزود: از حيث ديگر نيز دينداري افراد متفاوت است. آيا تلقي ما از دينداري اين است كه دينداري يك مفهوم روان شناختي است يا يك مفهوم جامعه شناختي است. آيا دين كاري است مربوط به افراد و يا كاري است مربوط به نهادها و يا دين يك امر فردي است. والتر كلارك از روانشناسهاي بزرگ است و مي گويد كه برخي دينشان امر شخصي است و برخي دينشان دين موروثي است. بعضي خودشان يك ديني را يافته اند و تشخيص داده اند. اين تفكيك بين دين شخصي و دين موروثي همان تفكيك بين دين فردي و جمعي است. تفكيك ديگري را ناك مطرح مي كند. او مي گويد بين كساني كه به ديني مي چسبند و از ديني كنده مي شوند تفاوت است. كساني به همان دين آباء و اجدادي خود مي چسبند و كساني نيز از دين آباء و اجدادي خود جدا مي شوند و بعد به سراغ دين ديگري مي روند. بين اين دو تفاوت است. او مي گفت دين روحانيان با دين عارفان و پيامبران كه تجارب اوج دارند متفاوت است. او مي گفت روحاني ها دينشان فقط كاركرد اجتماعي دارد اما دين پيامبران و بنيان گذاران اديان و مذاهب، تجارب اوج گيري دارند و دينشان كاملا شخصي و جنبه اجتماعي دارد. همچنين تفكيكي را ديويي قايئل است. او مي گويد كساني كه رعايت دين مي كنند و كساني كه متدين هستند. كساني كه رعايت دين مي كنند دين را يك مفهوم اجتماعي مي دانند و كساني كه متدين اند دين را يك مفهوم فردي مي دانند.
ملكيان در ادامه به نظر فرويد اشاره كرد و گفت: فرويد نيز به دين اقتدار گرايانه و دين انسان گرايانه اشاره داشت. او مي گفت كساني كه دين اقتدارگرايانه دارند منبع دين شان از بيرون مي آيد. عوامل و نواحي موجود بيروني را رعايت مي كنند. اما كساني كه دين انسان گرايانه دارند دينشان از درون خودشان مي جوشد آنچه را عقل و وجدان اخلاقي آنها مي گويد عمل مي كنند. كه يركه گارد نيز مي گويد براي اينكه ما حقانيت مسيح را اثبات كنيم بايد اثبات كنيم كه مسيحي هستيم. چه سودي دارد كه مسيحيت حق باشد اما من از آن بهره اي نداشته باشم. كه يركه گارد نيز گفت كه كسي مسيحي است كه مانند مسيح زندگي مي كند يا كسي مسيحي است كه تلاشي مي كند كه مثل مسيح زندگي كند. بنابراين اين مهم است كه من موافقت با مسيح داشته باشم يا اينكه اين مهم است كه من كوشش داشته باشم كه براي موافقت با مسيح زندگي كنم.
وي در ادامه سخنانش به دينداري سلبي و دينداري ايجابي اشاره كرد و گفت: كسي كه از اول عمر تا آخر عمرش معتقد بوده كه خدا وجود دارد. اما براي اينكه معتقد شود كه خدا وجود دارد هيچ كاري هم نكرده و هيچ وقتي نيز صرف نكرده است. اين را در نظر بگيريد با كسي كه از اول تا آخر عمرش را صرف عدم اعتقاد به خدا كرده است و در اين قضيه كتاب هاي بسياري مي خواند.
وي افزود : سيمون وي مي گفت بيشتر متدينان جهان سلبي اند. سيمون وي معتقد است كه تدين يعني توجه به پيام. نيچه نيز مي گويد كه بزرگترين پيروان شكارچيان هستند. شكارچي براي اين به دنبال آهوست كه او را بكشد و از او تغذيه كند. ولي مجبور است بدنبال آهو باشد و هر جا كه آهو رفت آن را تعقيب كند . كساني هستند كه تا آخر عمرشان شكارچي دين اند ولي در واقع پيرو دين هسند چون اهتمام به دين دارند.
ملكيان تصريح كرد : فرض كنيم كه تمام آن مباحث را پشت سرگذاشتيم و به مقصود رسيديم. اما اكنون پرسش اين است كه ملاك دينداري چيست؟ اولين بحث در ملاك دينداري اين است كه بدانيم كه آيا بايد از خود فرد پرسيد كه ديندار است يا اينكه ما بايد بدانيم كه ديندار هست يا نه؟ برخي از امور را بايد از خود شخص پرسيد و برخي ديگر را از كساني كه ناظر به امورند بايد پرسيد و برخي امور نيز جمع ميان آن دو است . ويتگنشتاين از جمله فيلسوفاني است كه دينداري را امري دروني و انفسي مي دانست. او مي گفت از بيرون نمي توان درباره دينداري كسي قضاوت كرد خود شخص بايد احساس كند كه ديندار است يا خير . مطلب دوم اين است كه باور به دين چگونه سنجيده مي شود. وقتي كسي مي گويد من به خدا باور دارم با كسي كه به خدا باور ندارد تفاوتشان در كجاست. باور يك امر دروني است. به تعبير ديگري آيا باور آثار و نتايج بيروني هم لزومي دارد. درباب هر باوري سه دسته آدم وجود دارد كسي كه معتقد است كه الف، ب است. كسي كه معتقد نيست الف، ب است. كسي كه معتقد است الف، به نيست. بنابراين درباره هر باروي سه دسته افراد داريم. اما آيا آثار و نتايج بيروني وجود دارد؟ اگر آثار و نتايج بيروني و متفاوت داشت آن وقت مي توانيم بگوييم كه باور به خدا يك سنجه هاي بيروني دارد. كساني گفته اند حضور در مراسم ديني را مي توان علامت دينداري دانست. برخي نيز عبادات، پرداخت وجوهات شرعي را ملاك تشخيص دينداري از دين دانست. اگرچه اين ملاك هم محل اختلاف است. ويتكنشتاين از نخستين فيلسوفاين بود كه مسئله دينداري را امر سابجكتيو دانست. او مي گفت از بيرون نمي توان درباره دينداري كسي قضاوت كرد خود شخص بايد احساس كند كه من ديندار هستم يا اينكه ديندار نيستم.
استاد ملكيان در پايان اظهار داشت : ماحصل حرف اين است كه چون در هر چهار بحث قول فصلي وجود ندارد كه همه بر آن اجماع داشته باشد بنابراين به نظر مي آيد كه تنها راه اين است كه ما به تعاريف تسريعي رجوع كنيم و در سنجه هاي دينداري آنها را روشن كنيم. يعني هر وقت بخواهيم يك تحقيق آماري در هر كشوري انجام دهيم بايد تعريف خودمان را از دين ، نوع دين و انواع دينداري مشخص كنيم . نتيجه اين مي شود كه هيچ سنجه اي براي دينداري وجود ندارد كه بتواند همه دينها و همه انواع دينداري را پوشش دهد و بنابراين همه اين تحقيقات مي توانند نو شونده باشند

نام کتاب : تاريخ انسان و نظريه هاي انسان شناسي
رويكرد اساسي مورد استفاده در كتاب حاضر به موضوع نظريه ، رويكردي سه گانه بوده است : تاريخ ، انسان و انديشه در اولين رويكرد ، نظريه در قالب هاي تاريخي مورد بحث قرار گرفته است.در اينجاهدف آن بوده است كه بتوان رابطه اي منطقي ميان هر يك از دوره هاي تاريخي و نظريه هايي كه در آن دوره ظاهر شده يا از ميان رفته اند برقرار كرد. دومين رويكرد به نظريه در كتاب حاضر از خلال انديشمندان بوده است.و سرانجام رويكرد سوم در اين كتاب ، پرداختن به نظريه در قالب خود نظريه ها بوده است.انديشه هاي باستاني و كلاسيك را دكتر فكوهي در تقسيم عمومي كتاب آورده است

نويسنده : ناصر فكوهي انتشارات : ني تاريخ انتشار : بهار81

ماهی بزرگ - Big Fish
کارگردان : تيم برتون Tim Burton
فيلمنامه: جان آگوست براساس رمان  ي از دانيل والاس             
بازيگران:Billy Crudup / Jessica Lange / Helena Bonham Carter
محصول 2003 - امریکا -
رنگی
125 دقیقه

خلاصه داستان: ادوارد بلوم داستان هاي عجيب و غريبي مي خواند و هميشه ذهنش درگير اين قصه ها بوده است به خصوص داستاني درباره ماهي قرمز كه اگر در تنگ كوچك نگهداري شود همان قدر مي ماند اما با بيشتر شدن اين فضا مي تواند دو يا سه حتي چند برابر شود. ده سال بعد ادوارد يكي از محبوبترين جوانان در آلاباما شده است. او فكر مي كند براي اين كه مثل ماهي بزرگ شود بايد خانه را ترك و دنيا راسياخت كند. به اين شكل سفر دور از ذهن و اسطوره اي ادوارد آغاز مي شود . سالها مي گذرد او اكنون مردي سالخورده است. همه ادواردئ را به عنوان راوي داستان هاي باور نكردني از زندگي پر هيجان دوران جواني خود مي شناسند. داستان هاي ادوارد براي همه جذاب است غير از پسرش ويليام كه مدتها پيش اورا ترك مي كند. ادوارد بيمار مي شود و همسرش مي كوشد تا بار ديگر اعضاي خانواده را گرد هم بياورد.

شکاف بین نسلی در میان دانشجویان دانشگاه شید بهشتی تهران
گزيده اي از تحقيق

 1)طرح مسئله

شکاف، تضاد و گسست نسلی را نتیجه تحولات سریع اجتماعی دانسته اند. که از این میان گسترش آموزه های مدرن و تغییرات شتابان جوامع در حال توسعه – از جمله ایران- این جوامع را مستعد بروز پدیده هایی همچون شکاف بین نسلی می کند.

در ادبیات اجتماعی و تاریخی مربوط به ایران،از جامعه ی ایران به عنوان جامعه ای که در گذار تاریخی خود مواجه با حوادث و مشکلات اجتماعی، سیاسی اقتصادی و فرهنگی است تعبیر شده است. کودتا، انقلاب، شورش، جنبش های اجتماعی، اعتصاب، مهاجرت داخلی و خارجی، بحران های اجتماعی، تعارض در حوزه ی قدرت و تحولات فرهنگی هر کدام در مراحلی از تاریخ تحولات ایران ثبت شده است.

بررسی ماهیت پدیده ی نسلی و سپس نتایج و مشکلات نسل ها در دوره ی جدید به بسط و غنای حوزه ی جدیدی در جامعه شناسی تحت عنوان «جامعه شناسی نسلی» انجامیده است. دکتر آزاد و دکتر غفاری در پژوهششان در این زمینه برخی از پرسش هایی را که زمینه ساز شکل گیری این حوزه شده اند اینگونه شرح می دهند:

1. آیا نسل ها می توانند توضیح دهنده ی سطوحی از تغییرات فرهنگی و اجتماعی باشند؟

2. چه رابطه ای بین نسل و طبقه ی اجتماعی وجود دارد؟

3. نسل ها به عنوان موضوعات مستقل اجتماعی فرهنگی با یکدیگر چه رابطه ای دارند؟

4. رابطه ی بین نسل ها چه رابطه ای است؟ آیا این رابطه رابطه ی توافقی است یا تزاحمی است؟(آزاد ارمکی.غفاری1383، ص4)

اما آن چه می تواند مبین طرح و اهمیت مباحث نسلی در ایران شود همان طور که پیش از این اشاره شد قرار گرفتن ایران در مرحله ی گذار تاریخی اجتماعی خود است. جامعه ای که در مرحله ی گذار قرار می گیرد استعداد و آمادگی بیشتری را برای تولید شکاف های اجتماعی از جمله تفاوت و شکاف نسلی دارد.

نوشتار پیش رو در وهله ی اول به دنبال سنجش وجود یا عدم وجود شکاف بین نسلی و سپس تخمین میزان عددی این شکاف است که همان طور که در بخش های آتی توضیح داده می شود در یک طیف پنج قسمتی از 0 تا 4 مشخص خواهد شد.

2) ابعاد مفهومی

1-2) نسل

در میان علمای علوم اجتماعی هنوز وفاق کافی در مورد معنای نسل وجود ندارد. به نظر هیوز هرنسل برپایه ی تجربیاتی که افرادش در آن شریک بوده اند حد و مرزی از خود به دست می دهدو در واقع خوشه ای حول محور این گونه تجربه ها تشکیل می شود. بنابراین کسانی که با افراد پانزده سال از خودشان بزرگتر در رویدادهای روانی تعیین کننده شریک بوده اند، ممکن است خود را به این افراد نزدیکتر احساس کنند تا به افرادی که سنشان فقط اندکی از آنان کمتر است ولی به آن حوادث ارتباطی نداشته اند. (هیوز1369، ص14)

از دیدگاه بالس پاسخ به این پرسش که منظور از نسل چیست کار آسانی نیست. از برخی جهات می توان گفت که یک نسل عبارت است از فاصله ی میان والدین با فرزندانشان. بدین ترتیب اگر سن بچه دار شدن را مثلا بین بیست الی بیست و پنج سالگی فرض کنیم آنگاه هر بیست تا بیست و پنج سال یک نسل جدید پا به عرصه ی حیات می گذارد. بسیاری از مردم در طول عمر خویش شاهد حضور سه نسل هستند. پدربزرگ ها و مادر بزرگ ها، خودشان و فرزندانشان. به نظر بالس نظریه پردازان فرهنگ عامه و نیز تاریخ نگاران بر این اعتقادند که ظاهرا در حدود هر ده سال شکل جدیدی از ذهنیت نسلی بروز می کند. (آزاد ارمکی.غفاری 1383، ص 10)

جایگاه نسلی بیانگر موقعیت اجتماعی یک نسل می باشد که آن نسل را با افراد نسل دیگر متفاوت می کند. اهمیت این مفهوم در جامعه شناسی به خاطر دیدگاه های متفاوتی است که نسل های متفاوت به دلیل جایگاه و موقعیت متفاوتشان پیدا می کنند. این مفهوم با مفهوم دوره ی زندگی نیز قرابت دارد. به نظر شارون زمانی که فرد متولد می شود دارای اهمیت است. زیرا افراد در دوره ای تاریخی قرار می گیرندکه نسلی شروع به شکل دادن دیدگاهش می کند. افراد را با دیدگاه های آن نسل درسراسر زندگیشان پیوند می دهد و بر بسیاری از باورهای آن ها اثر می گذارد. کسانی که در نسل خود طعم جنگ را چشیده اند درباره ی جنگ و صلح دیدگاهی متفاوت با کسانی دارند که چنین تجربه ای نداشته اند. کسانی که هنگام فارغ التحصیلی از دانشگاه فرصت های شغلی داشته اند درباره ی کار و آینده نگرش متفاوت با کسانی دارندکه این گونه فرصت ها را نداشته اند. طلاق، کنترل زادوولد، سقط جنین، ازدواج و برابری جنسی از نظر افراد نسبت به اینکه از کدام نسل باشند معنای متفاوتی خواهد داشت. (شارون1379 ، ص149)

2-2) تعارض نسلی

وقتی منابع هویتی نسلی تقویت کننده ی یکدیگر نباشند و پیوستگی نسلی را به دنبال نداشته باشند زمینه برای ظهور و بروز تعارض نسلی فراهم می گردد. به گونه ای که اعضای جامعه وضعیت هویت خود را در نفی و تعارض با گذشتگان خود می بینند. تعارض میان نسل ها زمانی به وجود می آید که تحولاتی روبنایی در جامعه ایجاد شود. منظور از تحولات روبنایی، تحولات اجتماعی و سیاسی در مقابل تحولات فکری و اندیشه ای است. تعارض نسل ها در مظاهر فرهنگی و سلوک اجتماعی میان قشرهای مختلف جامعه، به ویژه میان نسل جدید و قدیم رخ می دهد.(قبادی1382، ص54)

3-2) شکاف نسلی

مفهوم شکاف در جامعه شناسی به آن دسته از تمایزات و تفاوت های پایداری اشاره دارد که در جریان تقابل های سیاسی اجتماعی بروز می کند که اصلی ترین صورت آن، شکاف زندگی مدرن و سنتی است. یکی از مهم ترین ویژگی های شیوه ی زندگی جدید شورش بر ضد هر چیزی است که از نظر جوانان سنت تلقی شده باشد.  گریز از سنت باعث ایجاد پدیده ای موسوم به شکاف بین نسل ها شده است.(آزاد ارمکی.غفاری1383، ص16)

شکاف نسلی به معنی و جود تفاوت های دانشی،گرایشی و رفتاری مابین دو نسل با وجود پیوستگی های کلان متاثر از ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی است. فرزندان در مقایسه با افراد پیر و میانسال با وجود این که در یک فضای فرهنگی زندگی می کنند اطلاعات، گرایش ها و رفتارهای متفاوت دارند. شکاف نسلی هنگامی محقق می شود که واحد های نسلی شکل بگیرد. کارل مانهایم نیروی جدیدی را که دارای موقعیت های جدید و تجربیات متفاوت باشد زمینه ساز شکل گیری واحدهای نسلی می داند.(همان، ص21)

به نظر می آید تفاوت در موقعیت ها مثل دانش، گرایش و رفتارمعطوف به دو گروه سنی جوان و پیر، منجر به شکاف نسلی می شود. اما باید دانست که شکاف نسلی با کشمکش نسلی تفاوت دارد. زیرا در مورد شکاف نسلی واحدهای نسلی به رغم تجربیات متفاوت، در کلیت فرهنگی اجتماعی به تعامل می پردازند. در صورتی که کشمکش نسلی به موقعیتی اطلاق می شود که بین دو موقعیت متفاوت نسلی بر سر ارزش ها به جای تعامل تعارض بروز کند. (همان،ص18)

شکاف نسلی اشاره به نوعی عدم تجانس و ناسازگاری در منافع و سوگیری ها و مطالبات نسل ها دارد.

به كوشش :  سالار اجتهد نژاد کاشانی