
جلسه نقد كتاب "از شاهد قدسي تا شاهد بازاري" نوشته آقاي دكتر سعيد حجاريان با حضور ايشان و آقايان دكتر حاتم قادري(استاد دانشگاه تربيت مدرس)ودكتر كچوئيان(استاد دانشگاه تهران) و دبير انجمن جامعه شناسي دين دانشگاه تهران آقاي دكتر محدثي(استاد دانشگاه آزاد اسلامي) در محل انجمن جامعه شناسي دين دانشگاه تهران ودر حضور جمعي از علاقه مندان و دانشجويان بر گذار شد...راس ساعت تعيين شده آقاي دكتر قادري به محل جلسه رسيد و پس از ايشان آقاي دكتر كچوئيان (كه البته احتمال مي رفت كه ايشان نيايند) به جلسه رسيدند و سپس آقاي دكتر حجاريان با همراهي دو نفر كه به وي در راه رفتن كمك ميكردند آمدند...پس از آن آقاي دكتر محدثي كه رياست جلسه را به عهده داشت جلسه را آغاز كرد، ايشان به دليل مشكل تكلم آقاي دكتر حجاريان بجاي ايشان ، چكيده اي از كتاب بيان كردند:
((موضوعی که مطرح است عرفی شدن فقه شیعی است که از بحث هایی است که بیش از یک دهه از آن گذشته ودرمجله کیان نیز چاپ شده است. این بحث ها دقیقاً در اردیبهشت وخرداد 74 نوشته وچاپ شده است.
بیش از یک دهه ازآن گذشته واحتمالاً (البته آقای حجاریان خودشان درجلسه حضور دارند) نظراتی داشته باشند یا بحث های جدید داشته باشند واگر در روایت من از بحث های ایشان مشکلی دارند وروایت من مسیر بحث ایشان را تغییر داد وخودشان متذکر می شوند.
یکی از بحث هایی که ایشان مطرح کردند عرفی شدن شریعت مسیح است که از نظر تاریخی نمونه هایی نشان دادند که وقتی دین در عرصه عمومی وارد می شود ومتکفل امور عمومی می شود ودرعرصه سیاسی وارد می شود وناچار می شود از قواعد عام تری صحبت کند به دلیل جزم های و دگم هایی که دردین است به ناچار وبه سبب شرایط واقتضاعات سیاسی واجتماعی جنبه عام به خود می گیرد شریعت مسیح هم در مسیر تاریخی اش با شرایط سازگار شده وبه همین دلیل برخی امور قدسی اش با توجه به مصالح موجود به کنار رفته اند وبه تعبیرایشان دچار فرسایش شده است. بحث اصلی دراین جلسه عرفی شدن فقه شیعه است بحث دیگر درکتاب ایشان ((امام خمینی وتئوری دوران گذرا)) است. واشاره می کند که فقه این خصوصیات وارد عرصه دنیوی می شود وبا سیاست وحکومت آمیخته می شود بخشی از این به ناچار وبه سبب اقتضاء ومصلحت تغییر می کند.
ایشان به بیان نظریات دورکیم، کسلر، ویلسون ودیگران را مطرح کرده اند ودرواقع به گفته دیگر دانشمندان این عرصه به
اقتضای عرصه سیاسی واجتماعی تغییراتی در دین به وجود می آید ودربرخی مسایل خود باید تجدید نظر کند و دراین شرایط فقه با شرایط سازگار شده ودراینجا عرفی شدن به معنی ((سکولاریزاسیون)) بکار رفته است. که محل بحث دارد. البته اگر فرصتی باشد ما نیز امکانی داشته باشیم دراین جا عرفی شدن به معنی سازگاری دین با امور اجتماعی است به ویژه سازگاری با مصالح دنیوی.
درجایی دیگر بحث بلاموضوع وبلا اثر شدن برخی از احکام را مطرح کرده اند ودرباره مسایل دیگر که فقیه خود می تواند بنا به مورد وشرایط نظراتی را درباره چیزهایی که این درمورد آنها نظری نداد. اظهار نظرکند واحکام جدید مطرح کن.
ودرمواردی که فقیه درمقام سیاسی نیز قرار می گیرد، ممکن است بنا به مصلحت مسلمین ویا از طرفی حفظ دین برخی امور را موقتاً تعطیل کند. از مجموعه مباحثات ایشان اینگونه می توان نتیجه گرفت که به دلیل درگیری وناسازگاری که بین شرایطز دنیوی وفقه درعمل رخ می دهد فقه وبخصوص ولی فقیه از این سازوکار استفاده می کند وشرایط را تعدیل می کند.
ایشان دربخش دیگری مطرح کرده اند که وقتی فقه و دستگاه دینی با دستگاه دولت گره می خورد ظرفیت دستگاه دینی و فقهی افزایش پیدا می کند ودراین میان گذاری رخ می دهد از طرف فقه به سمت قانون ایشان میان فقه وقانون تمایزی جدی قائل شده اند ومورد به مورد ذکر کرده اند که تفاوت میان فقه و قانون چیست؟ آقای دکتر حجاریان تاکید کردند براینکه دولت مدرن در ایران بعد از انقلاب و با نظریه ولایت مطلقه فقیه شکل گرفته واساساً ما در قبل از انقلاب دولت مدرن نداریم ودولت مدرنیزه داریم.اشاره کردند که دولت مدرن لوازم خاصی دارد دولت مدرن می خواهد برای تحقق برنامه های توسعه یک قدرت مطلقی داشته باشد واینکه آیامی توان نظریه ولایت فقیه را سرآغاز دولت مدرن دانست ؟
ایشان تاکید داشتند که عرفی شدن را به دو معنا بکار ببرند یکی اینکه قدسیات ، جزئیات وامور مطلق فرسایش پیدا
می کندوبا قواعد بین المللی وقانونی وقراردادی سازگاری بیشتری پیدا می کند. نکته دیگری که درمورد قدسی شدن گفته اند بحث افتراق نهادی است . سپس نمونه هایی را مطرح کردند که چطور می شود استنباط کرد که فقه شیعی براثر نظریه ولایت فقیه وتشکیل دولت دینی در جمهوری اسلامی به سمت عرفی شدن پیش می رود.فقه به قانون بدل می شود ودین گذار صورت می گیرد. و از طرفی می خواهند بگویند که گذار و فرسایش از سمت فقه به سمت قانون از خاص گرایی به عام گرایی حقوقی می رود. البته تاکید کردند که فقط در عرصه فقه واخلاق نیست که این اتفاق می افتد ودرسایر عرصه ها هم اینطور است))
سپس آقاي حجاريان به بيان نكاتي درباب كتابشان پرداختند:
((در مورد کتاب باید عرض کنم که کلیه دستگاه های نظری که دارای جزم هستند به سمت عرفی شدن پیش می روند.البته نه به صورت تک و خطی و هموار بلکه با فرازوفرودهایی به سمت عرفی شدن پیش می روند این دستگاه های نظری را من به چهار گروه تقسیم کرده ام :
-سنت ها
-ایدئولوژی ها
-گفتمان ها
- یوتوپیاها
و سعی کردم از هر کدام نمونه هایی نیز به دست بدهم.در این کتاب درباره یوتوپیاها نتوانستم توضیح بدهم،یوتوپیاها موضوع پایان نامه ام بوده که مستقلا چاپ خواهد شد،که موعودیت در انقلاب ایران و روسیه است و شاید مکمل این باشد.که نشان می دهد چگونه یک یوتوپیا عرفی می شود.از همه مهمتر عرفی شدن فقه است که اگر عمری باقی باشد و اگر تیر غیبی نیاید و بتوانم پیش بروم می خواهم پروژه ای تحت عنوان " جامعه شناسی فقه " بنویسم. در حرفهای دوستان بود که از قول من گفتند فرسایشی، ولی من نگفتم،اينها حرفهای دورکیم است که هر امر قدسی به عرصه عمومی وارد شود در مسیر عرفی شدن قرار می گیرد و دچار فرسایش می شود.))
پس از ايشان دكتر حاتم قادري شروع به نقد كتاب كردند ايشان با طرح موضوعاتي مطالب كتاب را به چالش كشيدند.ايشان ضعف كتاب را در ارايه ماخذ هاي استفاده شده متذكر شدند. پس از دكتر قادري، دكتر كچوئيان به طرح نظريات و نقد هاي خود به كتاب و در مقاطعي به دكتر قادري پرداخت.و در نهايت جلسه به دليل كمبود وقت ،بدون پرسش و پاسخ پايان يافت.
