آبان ماه 84
مقدمه
تحقیق دینداری جوانان ، پژوهشی است که در نوع خود در ایران پیرامون دینداری می توان گفت کم نظیر است . این تحقیق میدانی پدیدار شناسانه از مهر 80 تا خرداد 82 با 200 مصاحبه در سه شهر ایران که مصاحبه ها فردی یا گروهی با همکاری دکتر امیر نیک پی و دکتر فرهاد خسرو خاور و خانم ها فائزه محمدي و ناهيد كشاورز صورت گرفت.
دلیل انتخاب 3 شهر در این بود که تهران مرکز و پایتخت سیاسی ایران و شهر قم مرکز مذهبي و سنتي ایران و شهر قزوین از اجتماع اکثر اقوام ایرانی شکل گرفته است . که در تهران  100مصاحبه و در شهرهای قزوین و قم جداگانه هر شهر 50 مصاحبه صورت گرفت . در این تحقیق 5 عنصر جنسیت ، شغل و حرفه ، دین  ، طبقه اجتماعی و قومیت مد نظر بود .
هشت موضوع مورد پرسش قرار گرفت که بعبارت زیر است :
1- رابطه خانوادگی 
2- رابطه احساسي و جنسی 
3- سیاست 
4- دینداری
5- تفریح و سرگرمی
6- جوانان و نگاه به آینده
7- گرايش فکری
8- نگاه اقتصادی

روش پژوهش بر اساس مصاحبه های نیمه رهنمودی پایه ریزی شده بود که در سه قسمت اجرا شد : قسمت اول مصاحبه با 8 موضوع مورد پرسش ، قسمت دوم هر موضوع که طرف مصاحبه شونده می گفت ما خودمان را در موضع تقابل قرار می دادیم و قسمت سوم تناقضات در جوابها را پیدا و در پژوهش هویدا می ساختیم .  در انتخاب مصاحبه شونده ها سعی می کردیم که قبل  از مصاحبه حداکثر اطلاعات اولیه را از فرد مقابل بدست آوریم . حاصل این تحقیق در چند جلد در آینده به چاپ خواهد رسید .

دینداری  یعنی چه ؟
 
 روش ما در این تحقیق براین است که هیچ یک از پدیده ها را به پدیده های دیگر تقلیل نمی دهیم یعنی دین را با ایدئولوژی تقلیل ندادن . ولی میان بین  این پدیده ها ارتباطی وجود دارد .
باید گفت دینداری یک پدیده ویژه خود است و از تجربه دینی افراد تشکیل شده است . در این تحقیق به نگاه جوهری یا کارکردی اعتقادی نیست .
در تجربه دینی 4 عنصر باید جمع شود که تا فرد دیندار شناخته شود :
• اعتقاد به یک جزم یعنی پایه و اصول دینی وجود داشته باشد .
• ایمان به اعتقاد
• یک شخص بنیانگذار وجود داشته باشد یعنی کسی باشد که ادعای پیام آوری دین کرده باشد یا در مراحل تاریخی شخصیتهای دینی ظهور کرده باشند .
• باید اشکال فردی و جمعی نیایش وجود داشته باشد .

با سوالات بدست آمده و تحلیل روی گرایشهای جوانان 8 نوع دینداری را می توان دسته بندی کرد :

الف )  ضد دینداری

ب) غیر دینداری 
 این دو نوع دینداری در اقلیت هستند و باید توجه کرد که بین ضد دینداری و غیر دینداری تفاوت وجود دارد    

پ ) دینداری عوام : جوانانی بودند که به یکسری دگم های دینی اعتقاد داشتند بدون توجه آنکه تکالیف دینی را انجام دهند ولی مراسم و شعائر دینی مانند عاشورا را شرکت می کردند .

ت ) دینداری ابزاری : جوانانی بودند که اعتقادی به دین ندارند ولی از دین استفاده می کردند برای مقاصد سیاسی اجتماعی شان . مانند جلال آل احمد در دهه های 40 و 50 برای مبارزه با غرب از  شیعه  بصورت ابزاری استفاده می کرد.

ث) دینداری ترکیبی نوین : دینداری ترکیبی نوین ( سنتزی ) است در غرب شکل گرفته و ترکیبی از بعضی از اصول مسیحیت و بعضی از اصول بودیسم و روانشناسی پدید آمد . و بعد از فروپاشی شوروی به کشورهای بلوک شرق سرایت نمود و چند سالی است که وارد ایران شده است و در ایران ترکیبی است از بعضی از اصول شیعه به همراه بعضی از اصول بودیسم و بعضی از اصول نوین پدید آمده است . جالب است که این نوع دینداری در شهرهای تهران و قزوین قابل رویت بود ولی در قم طرفدار نداشت .

ج) دینداری الهیاتی ، فقهی و شریعتمدارانه : در این نوع دینداری دین و شریعت مبنا است یعنی اگر تضادهایی بین احکام دینی و پدیده های اجتماعی مواجه شوند به نفع شریعت و احکام دینی کنار می کشند .

چ) دینداری سکولار ( نگاه تحقیق در این است که سکولاریسم ایدئولوژی نیست ) که این نوع دینداری به دو قسمت تقسیم میشود :
• دینداری ترکیبی حداکثری : بیشتر جوانان ایدئولوژی زده دهه های 50 تا 60 دینداری آنها ترکیبی حداکثری بود اصول نوین را  با اسلام به همراه اندیشه جامعه شناسی تركيب مي كرد  این نوع دینداری کل گرا و بیشتر تحت تاثیر تفکرات مرحوم علی شریعتی بودند و همه پدیده ها را در یک قالب می ریختند .
• دینداری ترکیبی حداقلی : این نوع دینداری درک خود را از اسلام با ایده های جدید و بیشتر اندیشه های لیبرالی ترکیب نموده و دین را بر همه اجزا زندگی حاکم نمی دانستند .

خ) دیندار لائیک : در این نوع دینداری دو نوع گرایش وجود دارد 
• جدایی دین از دین از سیاست ( نوع نگاه فرانسوی ) که در این نوع دینداری دین را امری شخصی و فردی می پندارند و فارغ از مسائل اجتماعی.
• جدایی دین ار حکومت ( نوع نگاه احزاب دموکرات مسیحی ) دین یک امر فردی است و مهم نگاه فرد به دین است این نوع دینداری لائیک اعتقاد دارد که دین نباید از اجتماع جدا باشد ولی نباید دین منبع و مشروعیت حکومت باشد  . مشروعیت حکومت خرد جمعی می باشد .
 
گرایش کلی جوانان

1- پیرامون رابطه دین و سیاست و نگاه جوانان سه نوع گرایش استخراج می شود : گرایش حکومت دینی که  تلفیق دین و سیاست را مفید و منبع حاکمیت را دین میدانند در گرایشی دیگر که غیر دینی است دین را از سیاست جدا میدانستند یا اینکه دین از حکومت جدا ست در گرایش سوم اعتقاد به حکومت   ضد دینی  که در اقلیت قرار داشتند .
2- دین و روحانیت از نگاه جوانان :
• روحانیت گرایی که دین را از دریچه روحانیت مشاهده کردن
• ضد روحانیت گرایی كه در این طرز فکر ضدیت  هم گرایش دینی وجود دارد هم گرایش ضد دینی که روشنفکران دینی در این دسته قرار دارند .
• غیر روحانیت گرایی كه دین را به صورت یک نهاد که با تمام نهادهای اجتماعی جامعه برابر است توجه می شود .
3- خانواده دینی و جوانان : در این مبحث  سه نوع گرایش دینداری وجود دارد نگاه ذاتی و فطری که فرزندان دین را بدون تحقیق و جستجوگری پذیرفتند ( دین پدرو مادری ) گرایش دیگری وجود که دین می پذیرد اما با  با دین پدرو مادری  متفاوت است جالب است در نوع سوم که خانواده ای ضد دینی تا حدودی فرزندان دینی می شوند که در اینجا می توان مبحث فردگرایی شدن از طریق دینداری را مطرح و بحث کرد .

نتیجه گیری : 
ما در این تحقیق با جوانانی روبرو هستیم که بیش از بیش سکولار هستند و باید بدانیم که سکولار به معنای ضد دین ( غیر دینی نیست )
بلکه خیلی از سکولار ها مومن و دینی هستند . یعنی از لحاظ سنتی در حال گذار به سوی جامعه مدرن هستند . دیگر  جوانان امر دینی را با امر اجتماعی  يكسان نميدانند . یعنی در جوانان با تنوع دینی و تکثر فهم دینی روبرو هستیم که برای درک و فهم دین به نهادهای دینی ، روحانیت ، روشنفکران دینی . ادبیات غیر دینی رجوع مي كنند . 

* (متن نهایی  گزارش سخنرانی به تائید آقای دکتر نیک پی رسیده و به درخواست ایشان بعضی از قسمتهای گزارش حذف شده است .  ) *