ازجمله تاثيرگذار ترين افراد آكادميك كه از كنار تاثيرات فكرى اش بر جريان اصلاحات در سال هاى گذشته نمى توان به سادگى گذشت، دكتر حسين بشيريه استاد علوم سياسى دانشگاه تهران است. حسين بشيريه طى دو دهه اخير با تاليف و ترجمه بيش از صد عنوان كتاب و مقاله جايگاهى عميق و موثر در تغيير انديشه سياسى نخبگان و جريان روشنفكرى و همچنين ترويج دموكراسى و مفاهيم مدرنيته داشته است. در پى موج جديد مهاجرت نخبگان از كشور، بشيريه نيز قصد سفر دارد اما هنوز حسين بشيريه را در اتاق قديمى اش در دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران مى توان يافت. در مقابل دكتر، ميز بزرگ رنگ و رو رفته چوبى قرار دارد كه بخشى از آن شكسته است. با اين حال او چند بار با دست بر روى آن زد و گفت: من به اين ميز تعلق دارم.يك بار از آنها زمانى بود كه گفتم، استاد چرا از ايران نمى رويد؟ دانشگاه جورج تاون آمريكا مدتهاست از دكتر بشيريه براى تدريس دعوت كرده است. دكتر با اينكه هيچ وقت از آن سفر ابراز خرسندى نكرده، اين بار نيز گفت: من متعلق به اينجا هستم ولى اضافه كرد: اما هيچ وقت براى رفتن اينقدر بى قرار نبودم. البته دكتر تاكيد كرد كه زود به كشور باز خواهد گشت. چندى پيش كه در اى ميلى به دكتر از رخوت عالم سياست و رسانه اى كشور گلايه كرده بودم، برايم نوشت: آنچه كه در مورد خودتان گفتيد، وصف دقيقى از حال من هم هست.

 نگران وضعيت علوم سياسى

بخش قابل توجهى از دغدغه ها و نگرانى هاى دكتر به ناكارايى حوزه آموزش و پژوهش مربوط مى شود. استاد اين بار از وضعيت علوم سياسى در دانشگاه هاى كشور ابراز تاسف كرد و گفت: كاش اين رشته در اين دانشگاه منحل مى شد. و من فكر كردم كه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران با آن قدمت و پيشينه چرا بايد رشته علوم سياسى نداشته باشد؟ و دكتر مى گويد كه علوم سياسى به لحاظ علمى معنايى در دانشگاه ها ندارد، خيلى از دانشجويانى كه وارد اين رشته مى شوند، بعد از دو يا سه ترم انصراف مى دهند و اين مسئله براى گروه علوم سياسى دانشكده نگران كننده است. پس از تاكيد مجدد من بر قدمت دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران، استاد اضافه كرد: اين رويه است، ورنه سيستم آموزشى اين رشته در اين دانشكده پوسيده است.
دكتر بشيريه معتقد است در وزارت علوم براى رشته علوم سياسى واحد درسى قرار نمى دهند، بلكه براساس افراد و اساتيد واحد هاى درسى را براى دانشجويان اختصاص مى دهند. وى در انتها اظهار اميدوارى كرد: كاش مى توانستم و دستم باز بود تا تغييراتى در اين رشته پديد بياورم. دكتر بشيريه سال ها است كه اين دغدغه را دارد، او در كتاب «درس هاى دموكراسى براى همه» در مقدمه كتاب چنين بحثى را مطرح كرده بود. در آنجا آمده بود: شايد بتوان دو نوع علم سياست را از هم تمييز داد: يكى علم نظرى و «طبيعى» سياست و دوم علم «عملى» يا «تاسيسى» سياست. علم طبيعى يا نظرى سياست، مجموعه مطالعات تاريخى، جامعه شناسانه، روانشناسانه و انسان شناسانه درباره رفتار هاى طبيعى انسان در حوزه سياست، انگيزه هاى رفتار، شيوه شكل گيرى انواع سلطه هاى طبيعى، به صورت غلبه اقوام بر يكديگر، سلطه جباران و خودكامگان بر اتباع منفعل، غلبه گروه هاى مسلط اقتصادى، قومى، نژادى و غيره بر ساير گروه ها، سلطه دولت هاى قوى تر بر دولت هاى ضعيف تر و هر وجه ديگرى است از سلطه كه در «طبيعت» جامعه و سياست ممكن باشد.
اما علم سياست عملى يا تاسيسى مجموعه مطالعات كلى و تاريخى درباره هر نوع نظام سياسى طبيعى و رفتار سلطه جويانه نيست، بلكه دانش دقيق ترى درباره چگونگى ايجاد ثبات سياسى، تنظيم رابطه بين دولت و شهروندان، حدود اختيارات و حقوق و تكاليف آنها، چگونگى تبديل خواست هاى عمومى به سياست هاى عمومى، چگونگى تضمين مشروعيت نظام هاى سياسى، تنظيم روابط جامعه مدنى و دولت، رابطه قواى دولتى، جلوگيرى از تمركز قدرت و فساد و زوال سياسى و ... و نظير اينها است. در ادامه اين بحث آمده است: به نظر مى رسد براى سودمند كردن مطالعات سياسى در ايران مى بايد در تدريس اين رشته اين تفكيك در نظر گرفته شود. بايد جز مقدمات لازم، بخش عمده آن چه در علم سياست به عنوان علم طبيعى مطرح مى شود، همراه با ابعاد فلسفى، تاريخى و جامعه شناسانه آن، دوره كارشناسى حذف شود و براى مطالعات تخصصى تر و ذوقى تر منظور گردد. در مقابل علم عملى و تاسيسى كه در همان محدوده مطالعه نظام دموكراسى مى گنجد، به عنوان چارچوب اصلى مطالعات كارشناسى پذيرفته شود.

آخرين كتاب
دكتر بشيريه همزمان با تدريس در امر تاليف نيز فعال و پركار است. بر روى ميز چوبى شكسته دكتر در لابه لاى صد ها برگ و مجلد از كاغذ و پوشه و طرح و پايان نامه و كتاب، كتابى جلب توجه مى كند كه جديد ترين اثر ايشان است «گذار به دموكراسى». معرفى اين كتاب را پيش از آن در سايت بى بى سى ديده بودم. ايشان درباره كتاب گفت: ما تلاش داريم در اين فضاى رخوت سياسى، با انتشار اين مجموعه مقالات، حركتى داشته باشيم. از دكتر سئوال مى كنم آيا فكر مى كنيد مجموعه مقالات دفتر دوم، از زير مميزى مى گذرد يا نه؟ دكتر سكوت مى كند و تنها به لبخندى اكتفا مى كند.

نوسازى اصلاح طلبان

هرچه بيشتر سعى مى كنم در مباحث روز وارد شوم، با عدم تمايل بيشتر استاد مواجه مى شوم. از اصلاح طلبان كه حرف مى زنم استاد مى گويد به هر حال فعاليت گروه هاى اصلاح طلب ادامه دارد و با اينكه در بازه زمانى كوتاه چشم انداز روشنى ديده نمى شود، اما در بلند مدت مى توان تغييراتى را پيش بينى كرد.
دكتر معتقد است كه بايد در جريان اصلاحات بازسازى و نوسازى صورت پذيرد و رهبران اصلاح طلب بايد به نقد جدى عملكرد خود بپردازند. دكتر همچنان به جريان اصلاحات اميدوار است و البته منتقد.

منبع : روزنامه شرق / پنجشنبه 14 مهر 1384