[ محمد رضا مسعودی ]
مردم شناس


مقدمه:
توجه به مقوله محیط زیست و اهمیت آن در زندگی امروز نسل بشر امری است که نمی توان از آن به سادگی گذشت. اهمیت فرهنگسازی در این مقوله در ایران وظیفه ای است که باید به جد به آن پرداخت. در غیر این صورت در آینده ای نه چندان دور محیط زیستی در ایران باقی نخواهد ماند که از آن حفاظت شود. در اصل پنچاه قانون اساسی ایران نیز حفظ وحراست از محیط زیست به آن اشاره شده است.
خداوند كسى است كه زمین را براى شما جایگاه امن و آرامش قرار داد و آسمان را همچون سقفى؛ و شما را صورتگرى كرد، و صورتتان را نیكو آفرید؛ ...(غافر آیه 64)

تاریخچه زمین پاک:
در اوايل اکتبر 1969 جان مك كانل (J. Mc Connell) به چند نفر از اعضاي انجمن شهر سانفرانسيسکو پيشنهاد داد تا نخستين روز بهار به عنوان «روز زمين» (Earth Day) ناميده شود. مك كانل روزنامه‌نگار و علاقمند به نجوم بود؛ او معتقد بود كه «اعتدال بهاري»يا تساوي روز و شب كه در 21مارس(اول فروردين)روي مي‌دهد، نشانه‌اي از نوشدن زندگي است و چون از ديرباز در فرهنگ ها و مليت‌هاي گوناگون، نخستين روز بهار بيست‌و يكم مارس دانسته شده و آن را گرامي داشته‌اند، اين روز مي‌تواند فارغ از تمايزهاي فرهنگي، مذهبي، مليتي و نژادي، مردم جهان را به انديشه درباره‌ «پرستاري از زمين و دوستي با همسايه» تشويق كند.
نخستين اعلاميه روز زمين در سال 1970 توسط شهردار سانفرانسيسكو، جوزف آليوتو (J. Alioto) در بزرگ‌داشت «صلح، عدالت، و مراقبت از زمين» خوانده شد. بعداً اوتانت (Uthant) دبيركل سازمان ملل طي بيانيه اي، 21 مارس را روز زمين خواند. در روز 21مارس، در مقرهاي سازمان ملل در نيويورك و ژنو،«زنگ صلح» به صدا در مي‌آيد.
مك كانل گفته است كه اعتدال بهاري، همه‌ بشريت را به شناخت زمين و احترام به توازن زيباي آن فرامي‌خواند؛ توازن ميان حضور جانوران بر زمين، ماهيان در دريا، پرندگان در هوا، و نوع بشر در همه جا. نكته‌ي مهم اين است كه انسان بايد پيوسته با هوشياري مراقب باشد كه اين توازن ظريف به هم نريزد.
ما همه اعضاي خانواده‌ انساني هستيم و سياره‌ زمين را با تمامي غناي آن به ارث برده‌ايم. هر انسان حق يكساني نسبت به زمين، مواد معدني و مواد خام دارد، و هيچ‌كاري نبايد در جهت از بين بردن فرصت‌هاي يكسان براي انسان‌هاي حاضر و آينده، انجام شود.هماهنگي با طبيعت، و هم‌دلي با نزديكان و ديگر انسان‌ها، آرمان كساني است كه در انديشه‌ زمين پاك و محيط زيست سالم هستند.
«روز زمين» ديگري هم وجود دارد: سناتور گايلورد نلسون(G. Nelson)و دنيس هايس (D. Hayes) در بهار 1970 اعلام كردند كه لازم است يك روز «براي نزديكي با محيط زيست» داشته باشيم. سناتور نلسون از مخالفان جنگ ويتنام بود، او به تصويب چند قانون زيست محيطي سناي آمريكا كمك كرد. نلسون 22 آوريل (دوم ارديبهشت) را روز زمين خواند؛ اين روز مطابق يا نزديك به روز عيد پاك (Easter)است.
در تقويم رسمي ايران، دوم ارديبهشت «روز زمين پاك » اعلام شده است. ظاهراً به دليل آن كه اول فروردين در ايران تعطيل رسمي است و جايي براي برگزاري مراسم و همايش و مانند اين ها نيست، بزرگ داشت زمين در دوم ارديبهشت برگزار مي شود. حال آن‌كه اول فروردين تناسب بهتري با موضوع دارد و هماهنگ با سنت‌هاي ديرپاي ما و آِيين نوروز است.

دعای روز زمین پاک:
« خدایا به ما بینشی عطا فرما تا عظمت زنجیره پرشکوه حیات را در زمین بشناسیم و ما را توفیقی عنایت فرما تا در پاسداری از آنچه در طبیعت به ما ارزانی فرموده‌ای تلاش کنیم. زیبایی ها و پاکی های زمینت را بستائیم و در جهت آلودگی ها و تخریب زمین گام برنداریم، که بخوبی می دانین بقای ما در گرو بقای زمین پاک است...»

توسعه پایدار
واژه توسعه پایدار اولین بار بطور رسمی توسط برانت لند در سال 1987)1366 شمسی) مطرح گردید. واژه توسعه پایدار به مفهوم گسترده آن شامل« اداره و بهره‌برداری صحیح و کارآ از منابع پایه، منابع طبیعی ، منابع مالی و نیروی انسانی برای نیل به الگوی مصرف مطلوب همراه با بکارگیری امکانات فنی و ساختار و تشکیلات مناسب برای رفع نیاز نسل های امروز و آینده بطور مستمرمی شود . توجه به مسائل زیست محیط ی در سطح جهان پس از تشدید فعالیت های آلوده کننده در دهه های 1950 و 1960 میلادی یعنی حدود 45 سال قبل آغاز گردید. در سال1968میلادی مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصمیم به برگزاری کنفرانس بین المللی محیط زیست گرفت و در نتیجه اولین کنفرانس جهانی در ژوئن 1972 در استکهلم برگزار شد . حاصل کار کنفرانس بیانیه محیط زیست انسانی و برنامه عمل شامل 106 توصیه نامه بود که وابستگی انسان به محیط زیست و شکل دهندگی آن را بیان نموده و استفاده منطقی از منابع ، کاهش آلودگی‌ها ، آموزش همگانی محیط زیست ، تحقیقات زیست محیطی و ایجاد سا زمان های بین المللی زیست محیطی را به کشور ها توصیه نمود. ایجاد برنامه محیط زیست ملل متحد و نامگذاری 5 ژوئن هر سال بعنوان روز جهانی محیط زیست نام گرفت.دستاوردهایی که راهنمای توسعه پایدار می باشد به شرح زیر می باشد :
1- بیانیه ریو یا منشور زمین که شامل 27 بند است و اصول اساسی مربوط به حقوق و رفتار کشورها را نسبت به محیط زیست و توسعه بیان می نماید بصورتی که حیات نسل های آتی بشر و سایر موجودات زنده تضمین گردد. بیانیه ریو جامع تر و فراگیرتر از بیانیه استکهلم و بیانیه محیط انسانی می باشد.
2- کنوانسیون تنوع گونه های زیستی که به تایید اکثریت کشورهای شرکت کننده در کنفرانس رسید و هدف آن حفظ گونه های متنوع بیولوژیکی در سطح جهان می باشد.
3 -کنوانسیون تغییرات آب و هوا که اهداف برنامه های اجرایی برای حفاظت کره زمین در برابر تغییرات آب و هوا از جمله تولید گازهای گلخانه ای و کاهش لایه ازون را مطرح نمود. اولین اجلاس کشورهایی که کنوانسیون را به تصویب مراجع قانون گذاری در کشورهای خود رسانده بودند در مارس 1995 در برلن تشکیل گردید.
4-اصول جنگل که به لحاظ نداشتن زمینه کافی بصورت کنفرانسیون مطرح نشد بلکه بصورت اصولی برای حفاظت از جنگل ها برای موازنه آب و هوایی جهان ارائه گردید.
5-دستور کار 21 که به مفهوم دستور کار جهان برای قرن 21 می باشد. عواملی که در دستور کار 21 بعنوان عوامل موثر در توسعه پایدار مطرح گردید عبارتند از :- اصلاح تجارت بین المللی مبتنی بر عدم تبعیض – مبارزه بافقر – تغییر الگوی مصرف - برنامه کنترل جمعیت – حمایت از سلامت انسان – تامین مسکن مناسب برای انسان – تلفیق امور توسعه با محیط زیست – حفاظت از اتمسفر – بهره برداری مناسب از زمین - مبارزه با نابودی جنگل ها - کویر زدایی – توسعه کوهستان ها – توسعه کشاورزی پایدار - حفظ تنوع گونه های زیستی – بیوتکنولوژی پایدار – حفاظت و مدیریت منابع آب – مدیریت مواد شیمیایی سمی – مدیریت ضایعات خطرناک – مدیریت زباله های جامد و خطرناک – مدیریت زباله های اتمی علاوه بر برنامه های فنی ، تقویت گروههای مهم اجتماعی شامل زنان ، جوانان ، مردم بومی ، سازمان های غیردولتی ، مقامات محلی ، کارگران و کشاورزان نیز از اجزای برنامه جامع توسعه پایدار محسوب گردیده و پیشنهاد هایی در این زمیه ارائه شده است . با توجه به گسترده بودن برنامه های محیط زیست و توسعه ، شیوه های اجرایی برای تحقق اهداف پیش بینی گردید ه است که شامل منابع مالی و مکانیسم ها ،انتقال دانش فنی ، همکاریهای علمی برای توسعه پایدار ، آموزش عمومی ، ظرفیت سازی در کشورها، ایجاد نهادهای بین المللی ، پیش بینی ابزار قانونی و توسعه بانک اطلاعاتی زیست محیطی می باشد.
توسعه پایدار که زیربنای فکری برنامه ه ای اجلاس زمین می باشد گستردگی امور را در سطح ملی و بین المللی نشان می‌دهد گستردگی مسائل شامل امور اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و تکنولوژیکی بوده و نیاز به برخورد جامع در سطح ملی و بین المللی دارد .براساس توصیه های بعمل آمده تدوین " استراتژی ملی توسعه پايدار " کشورها، اهداف ، اصول و برنامه های ملی را در قالب توصيه های جهانی و با توجه به وضعيت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هر کشور ارائه نموده و راهنمای برنامه ريزی اجرايی خواهد بود.

محیط زیست در جهان :
هفتاد درصد سطح كره زمين را درياها پوشانده است و زماني مردم بر اين باور بودند كه وسعت درياها اجازه مي دهد آلودگي هاي ايجاد شده توسط انسان ها عملا توسط درياها پاكسازي شود.
همچنين تصور مي شد درياها منبعي بي پايان براي ماهيگيري و صيد ديگر جانداران هستند.
درياها بر خلاف خشكي ها كه پديده مالكيت خصوصي قرن ها در آن جا افتاده، مناطق آزاد متعلق به همه تلقي مي شدند.
اما امروزه كه شهرهاي ساحلي جهان ميليون ها نفر جمعيت دارند، بيش از 40 درصد از جمعيت زمين در كنار درياها زندگي مي كنند و ميزان آلودگي هايي كه وارد دريا مي شود، به شدت افزايش يافته ديگر نمي توان درياها را مناطق آزاد دانست و آنها را آلوده به انواع سموم و فضولات كرد و انتظار داشت كه وضع طبيعي حيات حفظ شود.
برنامه محيط زيست سازمان ملل در گزارشي اعلام كرده است 150 منطقه مرده در درياها و اقيانوس هاي جهان وجود دارد كه در آنها به دليل آلودگي به نيتروژن ناشي از كودهاي شيميايي و فضولات صنعتي، اكسيژن آب شديدا كاهش يافته و در نتيجه حيات در آن مناطق از بين رفته است.

محیط زیست ایران در سال: 87
در سال 87 وضعیت آلودگی هوای کلانشهرها مثل تهران و اصفهان و تبریز و مشهد و شیراز به وضعيت اضطرار رسید.
تهران همچنان در ردیف يکی از آلوده ترین کلان شهرهای دنیا قرار دارد. سالانه چهار هزار مرگ زودهنگام در تهران به دليل آلودگی هوا رخ می دهد.
همزمان با قرار گرفتن هوای تهران در وضعيت اضطراری تنها در طی يک هفته ۴۸۱ نفر براثر شدت گرفتن نارسایی قلبی در تهران جان باخته اند.
۸۰ درصد علت آلودگی هوای کلانشهرها را ناشی از خودروها اعلام کرد.آلودگي هواي شهر اصفهان بدتر از تهران است به گونه اي که اين شهر در سال ۸۷ حدود ۱۰۶ روز در وضعيت ناسالم قرار داشت.
شیراز نیز در وضعیت مشابهی قرار دارد تا حدی که در شهریور ماه ۸۷روابط عمومی محیط زیست استان فارس از آلودگی شدید هوای این شهر خبر داد و افزود در برخی روزها "آلودگي هواي شيراز به ۶ برابر حد مجاز" رسیده است. در شهر مشهد به خصوص هسته مرکزی این شهر، نیز وضعيت آلودگي هوا به مرحله هشدار رسيده و در برخي روزها به گواهي شاخص‌هاي سنجش ميزان آلودگي هوا، "حجم منواكسيد كربن در هواي محدوده حرم امام رضا به مرحله اضطرار نيز رسيده است." تبریز دیگر کلانشهری است که میزان آلودگی هوای آن در برخی از روزهای سال ۸۷ در وضعیت هشدار قرار گرفت. فاکتورهای آلاینده هوا که استاندارد آنان ۱۰۵میکروگرم در هر متر مکعب است در شهر تبریز در مواردی از ۵۰۰ میکروگرم نیز بیشتر اعلام شد. علت آلودگی هوا در شهرهای بزرگ ایران به گفته نهادهای مسئول عواملی چون آلودگی صنایع، آلودگی خودروها، آلودگی ناشی از خشک شدن هورها و تالاب ها، افزایش بیابان ها در داخل کشور و بخشی از پدیده گرد و غبار نیز ناشی از گسترش بیابان ها و عدم توجه به محیط زیست در کشورهای همسایه ایران است.
برخی کارشناسان محیط زیست با اشاره به افزایش تعداد خودروها و خارج نشدن خودروهاي فرسوده و دودزا اعلام کردند که سهم آلودگي صنايع در حال كاهش و سهم آلودگي خودروها در حال افزايش است.اما برخی چون وحید نوروزی مدیرعامل ستاد مرکزی معاینه فنی خودرو، دولت را به اهمال در اجرای تعهدش مبنی بر خارج کردن یک میلیون و پانصد هزار خودروی فرسوده متهم کردند. سرهنگ هاشمي رئیس پلیس راهور تهران نیز با انتقاد از "حمایت غیر منطقی دولت از خودروسازان داخلی"، به خبرگزاری ایسنا گفت که "مشکل ترافيک و آلودگي هوا در نگاه ما مسوولان است و تا آن اصلاح نشود، هيچ چيز درست نمي‌شود." رقابت سیاسی میان محمود احمدی نژاد و محمد باقر قالیباف، شهردار تهران، سبب شد که به گفته مسئولان شهرداری تهران، دولت نهم از اجرای تعهدات مالی خود به شهرداری درمورد توسعه حمل و نقل عمومی و مترو در تهران خودداری کند.
ورود دادستان کل کشور به مباحث مربوط به آلودگی هوا به خصوص آلودگی هوای تهران در سال گذشته از اخبار مهم زيست محیطی بود. قربانعلی دری نجف آبادی چندبار در مورد آلودگی هوای تهران هشدار داد و یک بار نیز نامه ای به دادستان تهران نوشت و خواستار برخورد در حد قوانین موجود با نهادها و سازمانهایی شد که در آلودگی هوا نقش و مسئولیت دارند.
به گفته فعالان محیط زیست آلودگی ناشی از پسماندهای صنعتی، شکار، آتش سوزیهای تعمدی و غیر تعمدی در جنگل ها، سدسازی، اجرای برنامه های توسعه بدون در نظر گرفتن ملاحظات محیط زیستی، تداوم ورود آلایندهای شیمایی به آب، هوا و خاک در مناطق مختلف کشور، بی توجهی به تدوین قوانین حافظ محیط زیست در کنار برخی ملاحظات سیاسی و اقتصادی، عدم تدوین قوانین مورد نیاز برای حفاظت از محیط زیست و عدم اجرای قوانین موجود و نقش کمرنگ سازمان حفاظت محیط زیست مجموعه ای از عواملی است که در سال 87 بر دامنه و گسترش آلودگی محیط زیست افزود.

منابع:
1. سایت تبار به نشانی سایت /www.tabaar.com
2. خبرگزاری میراث فرهنگی به نشانی سایت www.chn.ir
3. -سایت آفتاب مورخ 5/2/89 به نشانی سایت www.aftab.ir
4. سایت شبکه خبری آب ایران به نشانی سایت www.wnn.ir
5. سایت طبیعت شگفت انگیز و محیط زیست پاک به نشانی www.magicnature.blogfa.com
6. نشریه پیک خبری انجمن متخصصان محیط زیست ایران، سال چهاردهم – شماره 54 - بهار و تابستان 1388به نشانی سایت www.irsen.org/doc/bahar