[ خسرو كلانتري ]
شيخ اجل سعدي شيرازي(قرن هفتم هجري) انديشمندي دقيق مردم‏شناس و جامعه‏شناس برجسته‏اي بوده است كه حاصل انديشه‏هاي او در دو يادگار ارزشمند ، بوستان و گلستان چراغ راه همگان گرديده. نگاه ژرف، ظرافت طبع، و قريحة بديع اين بزرگ مرد موجب گرديده است كه آثارش چون نگين در ميان ديگر جواهرات ادب اين ملك بدرخشد. اين انديشمند با چنان دقتي پديده‏هاي اجتماعي دوران خود را به تصوير كشيده كه با گذشت بيش از هفت قرن با خواندن اشعار و حكايات او در فضاي قرن هفتم هجري قرار خواهي گرفت و از سوي ديگر بيانات او چنان موجز و اثربخش است كه گويي در عهد ما مي‏زيسته و درد زمان ما را با پوست و استخوان درك كرده است. او در جايگاه يك جامعه‏شناس برجسته پديده‏هاي اجتماعي دوران خود را تحليل كرده و راه‏حل نيز ارائه داده است.
به مناسبت اين شمارة فصل نو شعري از اين بزرگ را كه در آن با دقت موضوع گردشگري مورد توجه و آسيب‏شناسي قرار گرفته است نقل كرده و در حد فهم خود برخي از ابيات شاخص را مورد دقت بيشتر قرار مي‏دهم. روشن است كه در عهد سعدي نقش توريست را بازرگانان ايفاد مي‏كرده‏اند و بازرگانان و تجار گردشگران جامعه بوده‏اند. لذا حضرت سعدي مي‏فرمايد:


شهنشه كه بازارگان را بخست
در خير بر شهر و لشگر ببست

كي آنجا دگر هوشمنـدان روند
چـو آوازة رسم بـد بشنـونـد

نكـو بايـدت نـام و نيكي قبـول
نكـودار بـازارگـان و رســول

بـزرگان مسافـر بجان پرورند كـه نـام نكـويي به عالـم بـرنـد
تبـه گـردد آن مملكـت عنقريب كـزو خـاطـر آزرده آيـد غريب
غريب آشنا باش و سيّاح دوست كـه سيـاح جلاّب نـام نكـوست
نكـودار جفـت و مسـافـر عزيز وز آسيبشان بـرحـذر باش نيز

جناب سعدي در بيت نخست مسئوليت عواقب آزردگي تاجر و گردشگر را متوجه مسئولين جامعه مي‏داند و اعلام مي‏كند اگر شاه يك مملكت بازرگاني را بيازارد، در خيرو بركت را بر شهر و لشگر خود بسته است و اشاره‏اي دقيق به نقش اقتصادي گردشگر مي‏نمايد.
در بيت دوم اشاره دارد به لزوم امنيت و آرامش براي توسعه توريسم و اذعان مي‏كند كه اگر از كشوري آوازة رسم بدو عدم رعايت اصول به گوش برسد هيچ هوشمندي به آنجا سفر نمي‏كند.
وي مي‎فرمايد : اگر خواستار نام نيكو هستي بايد بازرگان و فرستاده و سفير يك كشور را نيك بداري و شرط اينكه نام كشور تو در جهان بلندآوازه شود نيكويي به مسافر است.
سعدي در بيتي ديگر هشدار مي‏دهد كه اگر غريبه‏اي از كشور تو با خاطري آزرده برگردد. كشورت به زودي تباه و نابود مي‏گردد.
و به زيبايي ادامه مي‏دهد: جهانگردان را دوست داشته باشيد كه ايشان سفيران و خبرنگاران هستند كه نام نيكوي شما را در جهان پخش خواهند كرد.
در خاتمه مي‎گويد: ميهمان و مسافر را گرامي بدار و البته نسبت به آسيبهاي احتمالي آن نيز هوشيار باش.
اين اشعار شيخ اجل چنان دقيق وعميق است كه نياز به هيچ توضيح اضافي ندارد. تنها پرسشي كه لازم به نظر مي‏رسد اين است كه با وجود چنين پشتوانه‏اي نظري در علوم اجتماعي، انديشمندان اين رشته تا كي در نسخه‏هاي ديگران به دنبال درمان هستند؟ آب در كوزه و ما تشنه لبان مي‏گرديم.