یك صد سال پس از پیروزی انقلاب مشروطه در روزی كه مظفرالدین شاه قاجار فرمان مشروطیت را صادر كرد، اصلاح طلبان در تهران گردهم آمدند و سده مشروطه را پاس داشتند. این گردهمایی كه همایش «ایران، یكصد سال پس از مشروطیت، تجارب گذشته، چشم انداز آینده» نام داشت با سخنان سیدمحمد خاتمی رئیس جمهور سابق جمهوری اسلامی افتتاح شد و در آن چهره هایی چون عبدالله نوری، نجفی،عزت الله سحابی، مصطفی معین، كمال خرازی، احمد مسجدجامعی، ابراهیم یزدی، عبدالواحد موسوی لاری، محمدرضا خاتمی و نیز آیت الله محمدرضا توسلی رئیس دفتر امام خمینی از میان سیاستمداران و رجال سیاسی در كنار دكتر عبدالكریم سروش و دكتر ضیاء موحد از میان متفكران و نویسندگان حضور داشتند. دكتر سروش كه هنوز ۲۴ ساعت از بازگشتش به ایران نمی گذشت در اولین ساعات همایش در آن حضور یافت و در كنار محسن كدیور شنونده كلیه سخنرانی های صبح بود.(1)
اين همايش در روزهاي چهاردهم وپانزدهم مرداد ماه درسالن مرکز همايش هاي رايزن که در جنب دايرة المعارف بزرگ اسلامي قراردارد برگزارگرديد.
تصميم داشتم گزارشي از خلاصه مقالات و مطالب عنوان شده در همايش را ارائه کنم اما با مشاهدهاين مطالب در روزنامه هاي مختلف،دست به قلم شدم تا به بيان حاشيه هاي اين همايش بپردازم،البته در پايان گزارش گزيده اي از مقالات مطرح شده در همايش را براي علاقمندان قرار داده ام.دوستاني هم که تمايل دارند از متن کامل مقالت ارائه شده درهمايش آگاهي يابند بايد کمي صبر کنند تا کتاب مجموعه مقالات اين همايش از زير چاپ در بيايد.

1-زمان:به نظر مي آمد که گردانندگان اين همايش به جمله" وقت طلا ست" بسيار معتقد و پايبند بودند،چراکه بر خلاف بسياري از برنامه ها و همايش هاي کوچک و بزرگي که ديده ام،اين همايش بر روي نظو و زمانبندي دقيقي استوار گرديده بود،تمام برنامه ها و ارائه مقالات در زمان هاي از پيش تعيين شده خودشان برگزار شدند.

2-استقبال مردم و بي توجهي رسانه ملي:با آنکه رسانه ملي(تلويزيون) نسبت به اين همايش بي واکنش بود،و به گونه اي با آن برخورد کرد گويي همايشي با اين نام هرگز برگزار نشده،جمعيتي که در نخستين دقايق اين همايش گرد هم آمده بودند بيانگر استقبال مردم و انديشمندان از اين همايش بود.

3-نمايشگاه هاي جانبي:نمايشگاه هاي کتاب،اسناد،عکس و رسالات مشروطه از بخش هاي جانبي اين همايش بودند.نمايشگاه عکي و رسالات مشروطه بسيار ساده بود و آثار کمي را به نمايش گذاشته بود،اما نمايشگاه به گونه اي بود که توانسته بود توجه و رضايت بسياري ازمهمانان راجلب کند،چرا که نشريات مختلف علاوه بر به نمايش گذاشتن کتب مربوط با موضوع همايش کتاب هاي ديگري با موضوعات متنوع اجتماعي،ادبي،تاريبخي،سياسي و غيره را نيز به نمايش گذاشته بودند.

4-آغاز:بعد از تلاوت قران،مجري همايش( دختر آقاي عماداالدين باقي) با سخنان خويش اذهان را براي عبور از سد زمان آماده کرد و مهمانان را به يکصد سال پيش ببرد.
اولين سخنراني بر عهده آقاي احمد بورقاني بود که به بيان گزارش سمينار پرداختند.
ا.ب:انقلاب مشروطه امروز يکصد ساله مي شود در حاليکه هنوز به تمامي اهدافش نرسيده است. بورقاني در ادامه سخنانش افزود هدف اين همايش اينست که با طرح پرسش هاي بنيادي به کاميابي و ناکامي هاي يکصد سال تلاش زنان و مردان ايران مي پردازد و سعي در روشن کردن مسير آينده دارد.
بورقاني با بيان اينکه ،"آياگذشت زماني که مي گفتند هفت درويش در گليمي مي خوابند؟آيا درويشان هم به پادشاهان پيوستن؟" به طرح شکايت هاي خويش از برخي نهادها وشخصيت ها پرداخت و در مقابل تشکر ويژه خود را نثارآقايان مسجد جامعي که مسئوليت تدارکات را بر عهده گرفتند وهمچنين خاتمي به خاطر حضور در همايش،کردند.

6-قطع برق:يکي از رويدادهاي حاشيه اي روز اول سمينار قطع برق در حين سخنراني آقاي نکوروح آخرين سخنران نوبت صبح بود. اين قطع برق بواسطه نقص فني در سيستم برق شهري بود اما برخي از مهمانان و حتي خود آقاي نکوروح فکر کردند که مدت زمان برنامه صبح به پايان رسيده،که البته اين مسئله با عذر خواهي نجفي رئيس هيئت رئيسه رفع شد و ادامه سخنراني نکوروح در تاريکي سپري شد و پايان اين داستان هم با رقص نور و پخش آهنگ تايتانيک از بلند گوهاي سالن همراه بود.(البته رقص نور به واسطه نقص فني بود)
7-ثقة السلام:در دو ساعت و نيم وقت استراحت بين نوبت صبح و عصر علاوه بر ناهار و نماز شاهد پخش فيلم مستند کوتاهي بوديم(به تهیه كنندگی جمشید خوشدل) که در ارتباط با ثقة السلام از فعالان جنبش مشروطه بود و زندگي اين فرد را از زبان دخترش بازگو مي کرد. ثقة السلام روحاني آزاده اي بود از خطه آذربايجان فردي که ستارخان و باقر خان براي فعاليت هاي خويش از ايشان کسب اجازه مي کردند.جمله معروف ثقة السلام "آزاد آمدن،آزاد زندگي کردن،آزاد رفتن" بود،فکر مي کنم با خواندن اين جمله تا اندازه زيادي داستان براي شما روشن شده باشد.در فيلمي که نام آن را به خاطر ندارم علي نصريان نقش اين روحاني شهيد را ايفا کرده است. ثقة السلام جان خويش را بر سر آزادي ايران و آزاد زيستن ايرانيان گذاشت.

8- سخنرانی غير منتظره:اتفاق غیرمنتظره دومین روز همایش «ایران، یكصد سال پس از مشروطیت تجارب گذشته چشم انداز آینده» دو چیز بود: اول سخنرانی برنامه ریزی نشده اما نكته سنجانه دكتر سیدجواد طباطبایی و دوم سخنرانی رك و صریح مهدی كروبی بود، سخنان كروبی البته بی سابقه نبود.(2)


9-همايش پربار:به جرات مي توان گفت که اين همايش پربارترين سمينار و نشست علمي در باب مشروطه از يکصد سال پيش تا کنون بوده است.در اين همايش مشروطه را به عنوان پاره اي از تن تاريخ ايران و جهان از جنبه هاي متنوع ومتفاوتي مورد توجه قرار دادند جنبه هاي که شايد تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته اند.اگر به تيتر مقالات مطرح شده در اين همايش دقت کنيدخود اين تنوع نگاه انديشمندان را نسبت به مشروطه در ايران خواهيد ديد. درانتهاي اين مطلب نام برخي از مقالات مطرح شده در اين سمينار که خود گوياي اين مطلب هستند را مشاهده مي کنيد؛چهره زنان درطنز مشروطه،
دستاوردهاي فرهنگي-سياسي روحانيت در مشروطه،نکات درباره انديشه اقتصادي انقلاب مشروطه،نظاميان و سياست در ايران بعد از مشروطه،آسيب شناسي سخن دموکراسي خواهانه در ايران،گذار از مکتب خانه به مدرسه،آسيب شناسي ظهور و کارکرد اولين مطبوعه هاي ارگان در ايران و بسياري مقالات متنوع ديگر.


ــ خلاصه مقالات و سخنان مطرح شده در همايش:

1-سيد محمد خاتمي:(آغاز بي پايان)
در باب مشروطیت فراوان سخن گفته شده از دیدگاه های مختلف و با برداشت های گوناگون. به گونه ای دیگر نیز می توان به مشروطیت نگریست و آن اینكه مشروطیت مظهر واقعیت تاریخ اجتماعی ایران بوده است. آن واقعیت در عرصه حیات ما حضور داشته و وجود خودش را بر حوادث بعد از خودش تحمیل كرده است. آنچه قابل توجه است تقریر مناسبات قدرت در دوران ما است. حكومت مظهر نظم اجتماعی است و بدون حكومت زندگی میسر نیست و تنها آنارشیست ها هستند كه وجود حكومت را نفی می كنند اما آنارشیسم یك توهم است. اگر حكومت مظهر نظم اجتماعی است پایه و مایه قدرت متمركز چیست در دوران جدید قدرت پایه ای پیدا می كند كه در گذشته نبود و آن عبارت است از ملت. با پیدایش این پایه تنها نظام مقبول نظام مردمسالاری و دموكراسی است. چون این پایه نبود در قدیم دموكراسی امری مذموم بود از افلاطون گرفته تا فارابی و سیاستنامه هایی كه در گذشته منتشر شد.
«دمو» در یونان مردم نبودند بلكه بخش كوچكی از مردمان كه همان مردان آزاد بودند كه زنان و بردگان و... خارج از این دایره بودند اما در دوران جدید و در اثر تحولاتی كه در زندگی بشر به وجود آمد پدیده جدیدی به نام «ملت» ظهور كرد. رد پای این پدیده برای اولین بار در آثار ماكیاولی دیده می شود و در آثار هابز، روسو و... پررنگ تر شد. گرچه میان لویاتان هابز تا دولت ملت فاصله زیادی وجود دارد ولی از آن زمان همواره شاهد حضور و عرض اندام ملت هستیم. وقتی ملت حضور پیدا كرد نظام مقبول هم دولت ملت شد و امروز تنها این شیوه پذیرفته شده است. در سایه چنین تحولی مردم منشاء قدرت شدند. ماهیت نظامی كه در آن زندگی می كنند نظام دولت ملتی است.
من در اینجا می خواهم اعلام كنم كه به عنوان مسلمانی كه به حرمت و آزادی و اعتلای انسان ایمان دارد و انسانی كه معتقد به معنویت و اخلاق است، مشروطیت در تاریخ ما بام بلندی است كه مردم در آن ایستادند و هویت مستحدث خود را به جهانیان اعلام كردند و هر كسی كه در برابر این هویت ایستاد ناچار به عقب نشینی شد. كسانی كه در مقابل آن ایستادند اگر توانستند آن حركت را كند كنند در نهایت ناچار به عقب نشینی شدند.


2-اکبر ثبوت:( دعاوی بی پایه علیه پیشوایان مشروطه)
ثبوت سخنرانی خود را با چند بیتی آغاز كرد و گفت: در برابر مشروطه مقاومت استبداد وجود دارد . اگرچه به نظر می رسید كه علما باید از مشروعه دفاع كنند اما برخلاف آن اكثر آنها از مشروطه دفاع كردند. پرسش این است كه این علما چگونه طرف های دگر را وانهادند.مشروطه خواه شده اند. ثبوت تمام سخنرانی اش را به همین نكته اختصاص داد و باز هم با چند بیت از دهخدا در رثای صوراسرافیل به پایان برد.

3-کامبيز نوروزی:( جامعه شناسی قانون اساسی مشروطه)
نسبت قانون و جامعه دلمشغولی من است. آیا موارد قانون مشروطه توانست زمینه را برای تحقق اهداف مشروطه آماده كند تصور جامعه از قانون كن فیكون كردن امور است. این تصور وجود دارد كه مقنن مبسوط الید است و هر آنچه كه اراده كند می تواند به صورت قانون درآورد. اما باید توجه كرد كه مقنن محصور در مناسبات اجتماعی و فرهنگی زمان خود است. قانون مشروطه تا چه میزان با ساخت مناسبات اجتماعی آن دوران سازگاری داشت و تا چه حد می توانست آرمان ها را محقق كند فرض قانونگذار مشروطه آن است كه با وضع این اصول جامعه ایران به جامعه ای تبدیل خواهد شد كه قانون سخن اول و آخر آن را بگوید و جامعه اعم از دولت و ملت برمبنای آن عمل خواهند كرد. انتخابات آزاد برگزار شود. ابهام و پرسش جدی اینجا است كه جامعه ایران تا چه حد قابلیت اجرای آن را داشت در عدم موفقیت عوامل نظامی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته اما مسئله اصلی آن است كه كار نظام حقوقی تثبیت تناسب اجتماعی است. اینكه قوانین بتواند جاده صحیحی را ترسیم كند كه ملت از مسیر آن به بهشت متصور برسند. به نظر می رسد قانون اساسی مشروطه تناسب اجتماعی را رعایت نكرده. نهادهای پیش بینی شده محصول یك تجربه اجتماعی طولانی و پیچیده و همه جانبه اروپایی است. تحولاتی كه در آن حقوق، فلسفه، سیاست، اقتصاد و... هم پای هم از قرن سیزدهم تحول خود را شروع كرده بودند. این طرز تلقی موجب آن شد كه حقوقی در مشروطه طراحی شود كه هیچ نسبتی با مجموعه اجتماعی ایران نداشت. آرمان های بزرگ مشروطه خواهان نتوانست نسبت عمیقی با جامعه ایران برقرار كند و مناسبات اجتماعی را سازمان دهی كند. آنچه كه در قانون مشروطه آمد به یك باره یك نظام مدرن را وارد كرد كه بخش های بزرگی از نظام سنتی را نفی كرد.

4-محمد جواد کاشي:( آسیب شناسی سخن دموكراسی خواهانه در ایران)






(1)روزنامه شرق یكشنبه ۱۵ مرداد ۱۳۸۵ شماره827
(2)روزنامه شرق وشنبه ۱۶ مرداد ۱۳۸۵ شماره 828