مجله اینترنتی فصل نو » بررسی عوامل موثر بر مشارکت اجتماعی شهروندان شهر اردبیل

شنبه، ۱۹ فروردین ۱۳۸۵

بررسی عوامل موثر بر مشارکت اجتماعی شهروندان شهر اردبیل

[ شفیع شفیعی ]

بررسی عوامل موثر بر مشارکت اجتماعی شهروندان شهر اردبیل
تحقیق: شفیع شفیعی کارشناسی ارشد علوم اجتماعی
مقدمه
افزايش جمعيت و شهرنشيني به عنوان پديده اي فراگير در يكصد سال اخير هم كشورهاي صنعتي و هم كشورهاي در حال توسعه را با چالش هاي جديد روبرو ساخته است . توجه به نقش مشاركت اجتماعي در توانمند سازي انسانها، افزايش بهره وري ، كاهش مشكلات شهري و تحقق توسعه، مشكلات ناشي از عدم مشاركت و مشاركت محدود در فعاليت هاي اجتماعي شهري در جامعه ايران كه در دوران گذار از جامعه سنتي به مدرن است بعنوان يك مسئله اساسي در مديريت شهري است.
موضوع و اهداف تحقيق
موضوع پژوهش حاضر بررسي عوامل موثر بر مشاركت اجتماعي شهروندان شهر اردبيل مي باشد در راستاي موضوع، دستيابي به عوامل اجتماعي موثر در مشاركت اجتماعي ، روند و ميزان مشاركت اجتماعي شهروندان، موانع توسعه مشاركت اجتماعي و همچنين بررسي كاربردي نظريه هاي جامعه شناختي در تبيين مشاركت اجتماعي بعنوان اهداف پژوهش تعيين شدند. بهمين منظور و در جهت دستيابي به اهداف پژوهش سئوالاتي مطرح گرديد.براي مشخص نمودن ابعاد موضوع و تعريف آن در مرحله اول مطالعات مقدماتي در ارتباط با مشاركت اجتماعي بمنظور كشف و شناخت ابعاد مختلف پديده مشاركت اجتماعي انجام گرفت، كه اين مطالعات متمركز بر نتايج تحقيقات انجام يافته در خارج و داخل كشور و همچنين مجموعه نظريه هاي جامعه شناختي پيرامون موضوع گرديد.
مباني نظري و پيشينه مطالعاتي
ديدگاههاي نظري انديشمندان اجتماعي از جمله ليپست، مك كللند ، هانتينگتون، هيگن، لرنر، دوركيم ، دال، ميل براث و .... همچنين ديدگاه صاحبنظران علوم اجتماعي ايراني از جمله توسلي ، بشيريه ، ملك پور و علوي تبار كه ابعاد مختلف مشاركت اجتماعي را تبيين نموده اند و همچنين تحقيقات انجام يافته در ارتباط با مشاركت (پيشينه تحقيق) از جمله پژوهش هاي صورت گرفته در هلند و استراليا ، نتايج مطالعات در ايران پيرامون موضوع بدقت مورد بررسي قرار گرفتند. براساس مباني نظري و نتايج مطالعات پيشين به مجموعه اي از متغيرهاي اجتماعي موثر در مشاركت از جمله ؛ متغيرهاي فردي- اجتماعي (جنس، سن، تاهل، تحصيلات، شغل، بعد خانوار ، طبقه اجتماعي و ميزان درآمد) ، سابقه سكونت، احساس تعلق اجتماعي، احساس مالكيت بر محيط، رضايت از خدمات شهري، سنت گرايي، دسترسي به وسايل ارتباط جمعي، ويژگيهاي شخصيتي ، عضويت در تشكل ها و انجمن هاي داوطلبانه و صنفي، آگاهي اجتماعي ، شهري و روستايي بودن، انسجام اجتماعي ، نظم خانوادگي ، ميل به كار گروهي ، انگيزه پيشرفت، تعهد اجتماعي ، نژاد، اعتماد اجتماعي ، نگرش به مشاركت ، سابقه فرد در زمينه مشاركت ، پاداش و ... دست يافتيم.
متغيرهاي موثر در مشاركت(بر اساس مباني نظري و پيشينه)
متغيرها نظريه ها سابقه مطالعاتي
درآمد ليپست،هانتينگتون عفتي(1371) ، كلدي (1380)
تحصيلات * ليپست، لرنر ، هانتينگتون ،
ميل براث عفتي (1371) ، محسني (1374) ،
استانداري گلستان(1378)
نژاد ليپست، ليپست
شغل* ليپست، عفتي(1371)،استانداري گلستان(1378)
جنسيت* ليپست،علوي تبار محسني(1374)، كلدي(1380)، عنبري(1377)، نيازي(1380)، مركز مطالعات و آمار استراليا
سن* ليپست،علوي تبار محسني(1374)، كلدي(1380)،
نيازي(1380)، مركز مطالعات و آمار استراليا، جامعه شناسان هلندي
محل سكونت ليپست ، راجرز، سومبارت، لرنر، توسلي عنبري(1377) ، توسلي(1382)، مركز مطالعات برنامه ريزي شهري(1375)
سابقه سكونت* ليپست، كلدي(1380)
وضعيت و نوع جامعه ليپست، وينر، اسملسر نظري(1376) ،محمدي(1376)،
ديانتي زاده(1382)، مركز آمار استراليا
وضعيت تاهل* ليپست، كلدي(1380)،محسني(1374)،استانداري گلستان (1378)
عضويت در سازمانهاي غيردولتي و تشكل ها* ليپست، سومبارت، اسملسر،
هانتينگتون، نلسون، ميل براث،
لرنر و ملك پور ، گي روشه، مازلو محسني(1374)، ديانتي زاده(1382)،
بحريني و اميني(1380)، كميسيون بانوان وزارت كشور(1379)

ادامه شكل : متغيرهاي موثر در مشاركت

متغيرها نظريه ها سابقه مطالعاتي
كسب پاداش و رضايت* هومنز ، رابرت دال محسني(1374)
اعتماد اجتماعي ملك پور ملك پور(1381)
تعارض فرهنگي بين دولت
و مردم ملك پور ملك پور(1381)
مذهب و ايدئولوژي لرنر ، هابرماس
استفاده از رسانه ها لرنر عفتي(1371)، نظري(1376)، نيازي(1380)، ديانتي زاده(1382)
ساختار قدرت وينر ، لرنر ، ملك پور، بشيريه نيازي(1380)، ديانتي زاده(1382)
احساس تعلق اجتماعي* دوركيم، ميل براث و گوئل ، گي روشه ، مازلو كلدي(1380)، نظري(1376)، نيازي(1380)
توسلي(1382)
احساس مالكيت بر محيط* دوركيم، ميل براث و گوئل كلدي(1380)
پايگاه اجتماعي- اقتصادي* وربا و ناي، هانتينگتون ، مك كللند ،سومبارت، لرنر ، ميل براث كلدي(1380)،عفتي(1371)، عنبري(1377)، مقني زاده(1375)، نيازي(1380) ، جامعه شناسان هلندي
آگاهي اجتماعي و دسترسي به اطلاعات راجرز، ميل براث و گوئل ، علوي تبار ، هانتينگتون عفتي(1380)، نظري(1376)، محسني(1374)، كلدي(1380)، ديانتي زاده(1382)
سنت گرايي وسرنوشت گرايي* اسملسر ، هيگن ، توسلي نظري(1376)، محسني(1374)، نيازي(1380)
ويژگيهاي شخصيتي هيگن ، ميل براث و گوئل ، توسلي مقني زاده(1375)، محسني(1374)، مركز مطالعات و آمار استراليا، توسلي(1382)
انگيزه پيشرفت مك كللند، اتكينسون محسني(1374)

متغيرهاي تحقيق و مدل تحليلي
بر مبناي نتايج مطالعات پيشين و نظريه هاي جامعه شناختي ارائه شده در ارتباط با مشاركت ، چارچوب نظري تحقيق شكل گرفت و مدل تحليلي پژوهش طراحي گرديد. متغيرهاي مورد نظر طبق مدل تحليلي شناسائي و فرضيه هاي تحقيق با متغيرهاي مستقل جنسيت، سن، تاهل، تحصيلات، شغل، طبقه اجتماعي ، سابقه سكونت، احساس تعلق اجتماعي، احساس مالكيت بر محيط، رضايت از خدمات شهري، سنت گرايي، عضويت در تشكل ها ، انجمن هاي داوطلبانه و صنفي و متغير وابسته ميزان مشاركت اجتماعي تعيين شدند.
مدل تحليلي پژوهش

روش تحقيق، ابزار و تعريف عملياتي متغيرها
بعد از تعريف عملياتي متغيرها و تعيين شاخص ها و معرف هاي آنها ، به تناسب موضوع، روش تحقيق پيمايشي براي انجام مطالعه انتخاب و با توجه به فرضيه ها و متعيرها ، وسيله اندازه گيري متناسب(پرسشنامه توام با مصاحبه) با انواع سئوال پردازيها و مقياس ها بمنظور سنجش متغيرهاي شكل دهنده فرضيه ها طراحي و تنظيم گرديد.
متغيرهاي تحقيق و تعريف عملياتي آنها:
متغير شاخص ها(معرف ها) مقياس سنجش
احساس مالكيت بر محيط شهري احساس مسئوليت در حفظ محيط شهري، نگرش به شهر مانند خانه خود،توجه و دقت در استفاده از امكانات شهري، نقش محيط شهري در آرامش، تعلق امكانات شهري به همه افراد فاصله اي
رضايت از خدمات شهري رضايت از حمل و نقل درون شهري،رضايت از خدمات تفريحي و فرهنگي شهر، رضايت از خدمات بهداشتي و درماني، رضايت از خدمات آموزشي، رضايت از خدمات جمع آوري زباله و نظافت شهري، رضايت از مكانهاي ورزشي فاصله اي
احساس تعلق اجتماعي عدم ترجيح منافع فردي بر منافع جمعي، تلاش و احساس وظيفه در مقابل حل مشكلات مردم، عدم احساس تنهايي ،انتظار كمك از ديگران، تعهد اجتماعي، اعتماد اجتماعي فاصله اي
سنت گرايي تقديرگرايي، اعتقاد به فال و پيشگويي، عدم تمايل به تغيير،اهل خطر نبودن، پيرو افكار نسلهاي پيشين فاصله اي
مشاركت اجتماعي شركت در مراسم و جشن هاي ملي، شركت درمراسم مذهبي، شركت دركارهاي خير و عام المنفعه، كمك به آسيب ديدگان و فقرا، شركت درفعاليتهاي محله، شركت در كلوپ هاي ورزشي، شركت در انجمن هاي علمي و فرهنگي، شركت درانتخابات، شركت در احزاب و گروههاي سياسي، شركت در تشكل هاي غير دولتي، شركت در تصميم گيريهاي محلي نسبي
جنس مرد ، زن اسمي
سن فاصله اي
تحصيلات بيسواد، ابتدائي، راهنمايي، دبيرستان، ديپلم، فوق ديپلم ، ليسانس ، فوق ليسانس و بالاتر، حوزوي رتبه اي
مدت سكونت در شهر فاصله اي
شغل شاغل و غير شاغل اسمي
وضعيت تاهل مجرد، متاهل ، ساير اسمي
تعلق طبقاتي تحصيلات، شغل، تحصيلات و شغل والدين، موقعيت محل سكونت، امكانات اقتصادي و رفاهي ، وضعيت مسكن، بعد خانوار، ميزان درآمد رتبه اي
عضويت در تشكل ها عضويت در يكي از باشگاههاي ورزشي ، تعاونيها، تشكل هاي غير دولتي ، نهادهاي مدني و.... اسمي

آزمون روايي و اعتبار وسيله اندازه گيري
انجام پيش آزمون (pre-test ) و برآورد ميزان روايي و اعتبار وسيله اندازه گيري
با استفاده از آزمون آلفاي كرونباخ انجام گرفت.
نتايج آزمون روايي ابزار اندازه گيري
متغير Pre_test پرسشنامه نهايي
احساس مالكيت بر محيط 82/0 67/0
رضايت از خدمات شهري 66/0 74/0
احساس تعلق اجتماعي 84/0 77/0
سنت گرايي 66/0 69/0
مشاركت اجتماعي 70/0 73/0
طبقه اجتماعي 61/0 69/0
كل گويه ها - 88/0

پرسشنامه ها با مراجعه پرسشگران به واحد هاي آماري از نمونه 473 نفري شامل شهروندان بالاي 15 سال ساكن در شهر اردبيل به روش طبقه اي و خوشه اي و انجام مصاحبه با آنها بروش تصادفي تكميل شدند.اطلاعات جمع آوري شده با نرم افزار SPSS استخراج و پردازش آماري شده و روي ستاده هاي تحقيق تجزيه و تحليل صورت گرفت.

روشهاي تجزيه و تحليل و آزمون فرضيات:
رديف فرضيه مقياس سنجش نوع آزمون آماري سطح
معني داري نتيجه
1 رابطه بين جنسيت و مشاركت اجتماعي اسمي-نسبي T 019/0 *
2 رابطه بين سن و ميزان مشاركت اجتماعي فاصله اي-نسبي Pearson correlation 000/0 **
3 رابطه بين شغل و ميزان مشاركت اجتماعي اسمي- نسبي T& Anova 000/0
326/0 **
-
4 رابطه ميزان تحصيلات و ميزان مشاركت اجتماعي رتبه اي-نسبي Oneway anova 004/0 **
5 رابطه وضعيت تاهل و ميزان مشاركت اجتماعي اسمي –نسبي T 001/0 **
6 رابطه بين تعلق طبقاتي و ميزان مشاركت اجتماعي رتبه اي- نسبي Oneway Anova 000/0 **
7 رابطه بين احساس مالكيت بر محيط شهري و مشاركت فاصله اي- نسبي Pearson correlation 000/0 **
8 رابطه بين ميزان احساس تعلق اجتماعي شهروندان و مشاركت اجتماعي فاصله اي- نسبي Pearson correlation 000/0 **
9 رابطه ميزان سنت گرايي و ميزان مشاركت اجتماعي فاصله اي- نسبي Pearson correlation 000/0 **
10 رابطه ميزان رضايت از خدمات شهري و مشاركت اجتماعي فاصله اي- نسبي Pearson correlation 000/0 **
11 رابطه بين مدت زمان سكونت و ميزان مشاركت اجتماعي فاصله اي- نسبي Pearson correlation 000/0 **
12 رابطه بين عضويت در تشكل ها و مشاركت اجتماعي اسمي- نسبي T 001/0 **

نتايج تحقيق:
 از نمونه آماري مورد مطالعه ( 473 نفر) 267 نفر يعني 6/53 درصد را مردان و 206 نفر يعني 6/43 درصد را زنان شامل مي شوند.
 از بين پاسخگويان 265 نفر 56 درصد افراد نمونه متاهل و 208 نفر 8/43 درصد مي باشند.
 از بين 473 نفر نمونه آماري مورد مطالعه ، تعداد 8/43 درصد در گروه شاغلين و 2/56 درصد در گروه غيرشاغل قرار دارند اين گروه شامل بيكاران (2/8درصد)، زنان خانه دار(8/10)، دانش آموزان و دانشجويان(6/29درصد) وافراد داراي درآمد بدون كار(6/7 درصد) مي باشند.
 از نظر طبقه بندي نوع شغل بالاترين ميزان مربوط به گروه شغلي متخصصين غيرعالي رتبه شامل كارمندان ، معلمان و افراد شاغل در مراكز اداري و … با 3/27 درصد ،مشاغل توليدي و خدماتي پايين (6/6 درصد)، مشاغل توليدي و خدماتي بالا (2/4 درصد)، متخصصين غير عالي رتبه(1/2 درصد)،مشاغل توليدي متوسط(9/1 درصد) مي باشند.
 توزيع نمونه آماري براساس سطح تحصيلات نشان مي دهد از بين 473 نفر بيشترين فراواني با 121 نفر(6/25 درصد) داراي تحصيلات ديپلم ، 5/20 درصد داراي تحصيلات دبيرستان، 1/21 درصد ليسانس ، 1/13 درصد فوق ديپلم ، 2/8 درصد ابتدايي ، 7/4 درصد راهنمايي ، 7/2 درصد فوق ليسانس و بالاتر و 4 درصد بيسواد بوده اند.
 توزيع سني پاسخگويان نشان مي دهد بالاترين فراواني با 140 نفر در گروه سني 39-30 ساله و پايين ترين فراواني با 36 نفر درگروه سني 55 و بالاتر مشاهده ميشود. گروههاي سني 29-20 و 49-40 سال با 134 و 95 نفر داراي پراكندگي قابل توجه هستند. ميانگين سن افراد مورد بررسي 37/32 ، كمترين 16 سال و بيشترين 64 سال مي باشد.
 از نظر اجتماعي از بين 473 نفر 139 نفر يعني 4/29 درصد بر حسب شاخص هاي مربوط در طبقه پايين اجتماعي قرار گرفته اند، اكثريت افراد مورد بررسي طبق شاخص هاي مربوطه در پايگاه اجتماعي متوسطه با 9/56 درصد قرار گرفته اند و 65 نفر يعني 7/13 درصد داراي پايگاه اجتماعي بالا بوده اند .
 توزيع پاسخگويان بر حسب سطح مشاركت اجتماعي آنها نشان مي دهد كه از بين 473 نفر 330 نفر يعني 8/69درصد بر حسب شاخص هاي مربوط به مشاركت اجتماعي در حد متوسطي در امور شهري دارند، 8/22 درصد در حد بالا و 4/4 درصد در سطح پايين در امور شهري مشاركت دارند.
 ميزان مشاركت شهروندان مرد در امور شهري بيشتر از زنان است .
 هر چه سن افراد مورد مطالعه بالاتر باشد ميزان مشاركت آنها در امور شهري نيز بيشتر خواهد بود.
 تفاوت معني داري از نظر ميزان مشاركت بين افراد شاغل و غيرشاغل وجود دارد.بدين معني كه تفاوت ميانگين مشاهده شده (2363/2) نشانگر مشاركت بيشتر شهروندان شاغل در امور شهري است .
 بين شهروندان از نظر مشاركت اجتماعي با توجه به نوع شغل آنها تفاوت معني داري وجود ندارد.
 بين شهروندان از نظر مشاركت اجتماعي با توجه به سطح تحصيلات آنها تفاوت معني داري وجود دارد.و ميزان مشاركت افراد با تحصيلات بالاتر بيشتر از افراد با سطح تحصيلات پايين است.
 تفاوت معني داري از نظر ميزان مشاركت بين متاهلين و افراد مجرد وجود دارد. افراد متاهل مشاركت بيشتري در امور شهري دارند.
 بين پايگاه اجتماعي و ميزان مشاركت اجتماعي شهروندان در امور شهري رابطه معني داري وجود دارد . بدين معني كه ميزان مشاركت در ميان شهروندان متعلق به پايگاه اجتماعي پايين كمتر از پايگاه اجتماعي بالا و متوسط جامعه مورد مطالعه است.
 هر چه ميزان احساس مالكيت فرد بر اموال عمومي شهري بيشتر باشد ميزان مشاركت او نيز در امور شهري بيشتر مي شود.
 هر چه ميزان احساس تعلق اجتماعي فرد بيشتر باشد ميزان مشاركت اونيز در امور شهري بيشتر مي شود.
 هر چه فرد سنت گراتر باشد ميزان مشاركت او در امور شهري كمتر مي شود.
 هر چه ميزان رضايت فرد از خدمات شهري بيشتر باشد ميزان مشاركت اونيز در امور شهري بيشتر مي شود.
 هر چه سابقه سكونت فرد و خانواده اش در شهر بيشتر باشد ميزان مشاركت اونيز در امور شهري بيشتر مي شود.
 تفاوت معني داري از نظر ميزان مشاركت بين شهروندان عضو تشكل ها و غير عضو وجود دارد.بدين معني شهروندان عضو تشكل ها مشاركت بيشتري در امور شهري دارند.

بحث و نتيجه گيري:
رديف فرضيه نظريه ها نتيجه تحقيقات همسو تحقيقات غيرهمسو
1 رابطه بين جنسيت و مشاركت اجتماعي ليپست * مركز مطالعات استراليا، نيازي، عنبري، محسني كلدي و ديانتي زاده
2 رابطه بين سن و ميزان مشاركت اجتماعي ليپست ** نيازي، محسني،علوي تبار -
3 رابطه بين شغل و ميزان مشاركت اجتماعي ليپست **
- استانداري گلستان،عفتي ، علوي تبار ليپست
(از نظر نوع شغل)
4 رابطه ميزان تحصيلات و ميزان مشاركت اجتماعي ليپست،لرنر،هانتينگتون،
ميل براث ** محسني،عفتي،استانداري گلستان، عنبري
5 رابطه وضعيت تاهل و ميزان مشاركت اجتماعي ليپست ** كلدي،محسني،علوي تبار، استانداري گلستان -
6 رابطه بين تعلق طبقاتي و ميزان مشاركت اجتماعي مك كللند،هانتينگتون، ميل براث،لرنر ** كلدي، عفتي، محسني، عنبري، نيازي،مقني زاده ديانتي زاده
7 رابطه بين احساس مالكيت بر محيط شهري و مشاركت دوركيم،ميل براث و گوئل، ** عليرضا كلدي -
8 رابطه بين ميزان احساس تعلق اجتماعي شهروندان و مشاركت اجتماعي دوركيم،ميل براث و گوئل،مازلو ** توسلي، مركز پژوهشهاي بنيادي -
9 رابطه ميزان سنت گرايي و ميزان مشاركت اجتماعي هيگن، اسملسر، توسلي ** عنبري، نيازي، محسني، نظري -
10 رابطه ميزان رضايت از خدمات شهري و مشاركت اجتماعي رابرت دال، هومنز ** محسني، كلدي -
11 رابطه بين مدت زمان سكونت و ميزان مشاركت اجتماعي ليپست ** عليرضا كلدي -
12 رابطه بين عضويت در تشكل ها و مشاركت اجتماعي ليپست،هانتينگتون و نلسون، لرنر، ملك پور ** ديانتي زاده، محسني، بحريني و اميني -

براساس نتايج تحليل رگرسيوني بيشتر از همه متغيرهاي مستقل، متغير« احساس تعلق اجتماعي» در مشاركت اجتماعي موثر است . بدين معني كه هر چه ميزان تعلق اجتماعي فرد بيشتر باشد ميزان مشاركت اجتماعي وي در امور شهري زياد است.علاوه بر اين در ميان ديگر متغيرها ، متغيرهاي « سنت گرايي» و « احساس مالكيت بر محيط شهري» و « سن » و« رضايت از خدمات شهري » به ترتيب داراي تأثير در مشاركت اجتماعي هستند.
بر اساس معادله مذكور دياگرام مسير براي تحليل مشاركت اجتماعي شهروندان به شكل زير خواهد بود:

پيشنهادات
 تقويت مباني سياست گذاري در راستاي توسعه مشاركت هاي عمومي در تصميم گيريها و برنامه هاي توسعه اجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي استان
 ايجاد نگرش مثبت به مشاركت اجتماعي و جلب اعتماد عمومي مردم نسبت به مسئولين و در سطحي ديگر ايجاد اعتماد بين شهروندان
 واگذاري مسئوليت ها و تصميم گيري ها در برخي از امور شهري به مردم و اهميت دادن به پيشنهادات و نظرات شهروندان در اداره امور شهر بمنظور تقويت احساس مالكيت بر محيط شهري در ميان آنها
 با توجه به اينكه هر چه ميزان رضايت مردم از خدمات شهري بيشتر باشد گرايش بيشتري براي مشاركت دارند لذا انجام اقداماتي در جهت افزايش رفاه عمومي و آسايش مردم ، توسعه خدمات شهري و امكانات آموزشي ، فرهنگي و تفريحي و ايجاد مراكزي براي استفاده از پيشنهادات مردمي در جهت خدمات رساني بهينه مي تواند در راستاي جلب مشاركت بيشتر آنها در امور شهري موثر واقع شود .
 ساختار زندگي شهري شرايطي را بوجود آورده كه منافع عمومي در مقابل منافع فردي رنگ باخته است با توجه به مهاجرت هاي وسيع از روستا به شهر و همچنين بمنظور توسعه و تقويت ميزان احساس تعلق اجتماعي شهروندان با ارائه آموزش هاي عمومي در ارتباط با فرهنگ شهرنشيني و پايبندي به قوانين و مقررات شهري و آموزش حقوق زندگي شهري به شهروندان زمينه مشاركت اجتماعي آنها را بالا خواهد برد .
 عضويت شهروندان در تشكل هاي غير دولتي و نهادهاي مردمي و سازمانهاي صنفي بعنوان عاملي در ايجاد فضاي مشاركتي نقش اساسي ايفا مي نمايد لذا توسعه تشكل هاي غيردولتي، نهادهاي مدني در زمينه هاي مختلف اجتماعي ، فرهنگي ، زيست محيطي و ساير امور شهري و توانمند سازي آنها از طريق حمايت هاي دولتي مي تواند در راستاي مشاركت اجتماعي شهروندان بعنوان يك ابزار مناسب و مردمي تلقي گردد .
 باتوجه به وجود رابطه مستقيم بين سابقه سكونت در محل و ميزان مشاركت اجتماعي به نظر مي رسد كه برنامه هاي مديريت مشاركتي در امور شهري با جلب مشاركت شهروندان با سابقه سكونت بيشتر موفق تر باشد .
 برنامه ريزي براي جلب مشاركت مردمي از جانب دستگاههاي دولتي و مديريتي بر مبناي نيازهاي واقعي مردم و در راستاي اهداف قابل دستيابي باشد .
 وسايل ارتباط جمعي بخصوص تلويزيون و راديو از جمله عوامل مهمي در ايجاد روحيه مشاركت در مردم هستند. وسايل ارتباط جمعي موجب افزايش پديدهاي تحت عنوان تحرك رواني ميگردد و در بين مردم همدلي ايجاد ميكند و در نهايت منجر به مشاركت افراد ميگردد.
 انجام مطالعه اي بمنظور سنجش نگرش مردم به مشاركت در زمينه هاي مختلف اجتماعي ، فرهنگي و اقتصادي بمنظور شناسايي پتانسيل هاي رفتار گرايانه مردم در زمينه مشاركت و بهره گيري از نتايج آن در برنامه ريزي مديريت مشاركت براي اقشار مختلف .

منابع و مآخذ:
- بشيريه، حسين ،(1382)، موانع توسعه سياسي در ايران امروز، انتشارات گام نو، تهران
- بيرو، آلن، (1966)، فرهنگ علوم اجتماعي ،ترجمه باقر ساروخاني، انتشارات كيهان، تهران
پيشه ور، احمد،(1374)، جامعه شناسي سياسي، انتشارات دوران، تهران.
- توسلي ، غلامعباس ،(1382)،مشاركت اجتماعي در شرايط جامعه آنوميك ، موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، تهران
- تقوي طلب، ايوب و شهروز اسماعيلي، (1380)، نحوه جلب مشاركت روستائيان شهرستان كوثر در اجرا ونگهداري پروژه هاي آبخيزداري، گروه تحقيقات و بررسي مسائل روستائي جهاد سازندگي استان اردبيل
- حامد مقدم، احمد.،(1370)، مشاركت و توسعه روستايي ، مجموعه مقالات سمينار جامعه شناسي توسعه ، انتشارات سمت ، جلد دوم، تهران.
- دال، رابرت آلن،(1364)، تجزيه و تحليل جديد سياست، ترجمه حسين مظفريان ، مظفريان، تهران.
- درّي نوگوراني ،حسين. ،(1369) . مفهوم مشاركت. پايان نامه كارشناسي ارشد . دانشگاه امام صادق . تهران
- رفيع پور، فرامرز،(1368)، كند و كاوها و پنداشته ها ، شركت سهامي انتشار ، تهران.
- روشه، گي، (1375)، تغييرات اجتماعي ، منصور وثوقي، انتشارات كيهان ، تهران.
- رسولزاده، بهزاد و فروزنده، صبحانعلي، (1380)، بررسي علل كاهش مشاركت مردم استان اردبيل در هشتمين دوره انتخابات رياست جمهوري ، استانداري اردبيل.
- رضايي ،عبدالعلي ، (1375)، مشاركت اجتماعي هدف يا ابزار توسعه،اطلاعات سياسي – اقتصادي ، شماره 110
- ريتزر، جورج، (1374)، نظريه هاي جامعه شناسي در دوران معاصر ، محسن ثلاثي ، انتشارات علمي، تهران.
- وينر ، مايرون، (1353)، نوسازي جامعه ، رحمت اله مراغه اي ، شركت سهامي كتب جيبي ، تهران.
- ساروخاني، باقر، (1371)، دايره المعارف علوم اجتماعي، انتشارات كيهان ، تهران.
- ساروخاني ، باقر، (1373)، روشهاي تحقيق درعلوم اجتماعي، انتشارات علمي فرهنگي، تهران.
- سپهري،حسين ، (1373)، پيشنياز و موانع مشاركت (عوامل زمينه ساز )فصلنامه فرهنگ مشاركت، معاونت مشاركت مردمي مدارس غير انتفاعي وزارت آموزش و پرورش ، شماره 5.
- سيف زاده، حسن، (1374)، نظريه هاي مختلف درباره راههاي گوناگون نوسازي و دگرگونيهاي سياسي ، انتشارات قومس، تهران.
- عفتي ،محمد ، (1371)،بررسي عوامل مؤثر در مشاركت روستائيان در طرحهاي توسعه روستايي . پايان نامه كارشناسي ارشد ،دانشگاه علامه طباطبائي ، تهران
- علوي تبار، عليرضا ،(1379)، بررسي الگوي مشاركت شهروندان در اداره امور شهرها، انتشارات سازمان شهرداريهاي كشور، تهران
- فرهادي ، مرتضي ،(1373) ،فرهنگ ياريگري در ايران (درآمدي بر مردم شناسي و جامعه شناسي تعاون)، انتشارات نشر دانشگاهي ،تهران
- عليخواه، فردين ،(1375)، انديشه هاي يورگن هابرماس، دانشكده علوم انساني و اجتماعي ، پايان نامه براي اخذ ليسانس زير نظر دكتر محمد حريري اكبري، دانشگاه تبريز، تبريز
- قوام ، عبدالعلي، (1373)، توسعه سياسي و تحول اداري ، نشر قومس ، تهران.
- قوام، عبدالعلي، (1375)، نقد نظريه هاي نوسازي و توسعه سياسي ، انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي ، تهران.
- كلانتري،حميد ،(1372) ،بررسي عوامل مؤثر در مشاركت روستائيان ، پايان نامه كارشناسي ارشد، مركز آموزش مديريت دولتي
- كلدي ، عليرضا ، (1380) بررسي نگرش شهروندان از مشاركت در مديريت شهري مطالعه اي در منطقه 7 تهران ، دانشكده علوم بهزيستي و توانبخشي ، تهران
- گيدنز ، آنتوني، (1373)، جامعه شناسي ، منوچهر صبوري ، نشرني ، تهران.
- محسني تبريزي، عليرضا، (1375)، بيگانگي مانعي براي مشاركت و توسعه ملي، بررسي رابطه ميان بيگانگي و مشاركت اجتماعي- سياسي ، نامه پژوهش،فصلنامه تحقيقات فرهنگي، شماره يك .
- محسني ، منوچهر،(1374)، بررسي زمينه هاي مشاركت روستائيان و ارتباط آن با ترويج كشاورزي ،معاونت ترويج و مشاركت مردمي وزارت جهاد سازندگي .
- ودادهير، ابوعلي و تقي داوري ،(1377)، بررسي گرايشات شغلي ، تحصيلي و اجتماعي جوانان و نوجوانان در اردبيل، استانداري ، 1377
- مسعود نيا ، ابراهيم، (1380)، تبيين جامعه شناختي بيتفاوتي شهروندان در حيات اجتماعي و سياسي ، اطلاعات سياسي اقتصادي، سال پانزدهم،شماره 12-11 ، مرداد و شهريور1380
- ملك پور، علي ، (1381)،تعارض فرهنگي دولت و مردم در ايران ، انتشارات آزاد انديشان، تهران
- هانتيگتون، ساموئل، (1375)، سامان سياسي درجوامع دستخوش دگرگوني ، محسن ثلاثي ، نشر علم، تهران.
- هريسون، ديويد(1376)، جامعه شناسي نوسازي و توسعه ، مترجم عليرضا كلدي ، انتشارات دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي، تهران
--- ، بررسي عوامل موثر در مشاركت فرهنگي در هلند، ترجمه مونا مشهدي رجبي، مجله فرهنگ و پژوهش ، شماره 149
--- ، بررسي ميزان مشاركت فرهنگي استراليائيها، ترجمه مونا مشهدي رجبي، مجله فرهنگ و پژوهش ، شماره 149
- رايت، سوزان،(1376)« مشاركت و توسعه ايده ها و تجارب» مجله علمي جهاد، شماره 195