نقش محوري نفت در اقتصاد و صنعت و جايگاه ويژه آن در همه كشورها به ويژه كشورها صنعتي به عنوان كالايي استراتژيك بر كسي پوشيده نيست.كشور ما به واسطه دارا بودن ذخاير غني نفت،از بدو كشف اين ماده حياتي تا مدت زمان مديدي،عرصه تنازع ورقابت  پنهان و آشكار قدرت هاي خارجي و به تبع آنكمپاني هاي نفتي بوده است.آشنايي با روند شكل گيري اين رقابتها و منازعات و به موازات آن بررسي واكنشهاي دولت مردان معاصر در مواجه با فعاليت هاي بيگانگان در اين خصوص در خور توجه و اهميّت بسيار است.
در اين ميان پرداختن به قضييه نفت شمال و فعل وانفعالاتي كه در پيرامون آن صورت گرفته است جلوه و تازگي خاصي دارد؛زيرا اهميّت نفت جنوب و تراكم نسبي تحققيقات در آن از يك سو كمبود اطلاعات مستند راجع به نفت شمال و همچنين اهميّت نازل تر آن نسبت به منابع نفتي جنوب از سوي ديگر،موجب در سايه قرار گرفتن اين قطعه از حقيقت تاريخي سرزمين ما شده است.
مركز اسناد رياست جمهوري به منظور روشن شدن زواياي تاريك اين بخش از تاريخ معاصر و فراهم ساختن امكان دسترسي محققان وپژوهشگران محترم به اسناد و مدارك معتبر در اين زمينه،اقدام به انتشار دومين مجموعه از اسناد نفت با عنوان "اسنادي از امتيز نفت شمال 1303-1300 هـ.ش." نموده است.

براي آشنايي بيشتر علاقه مندان نمونه اي از اسناد اين كتاب  در زير ارائه شده،باشد كه مورد  پسندتان قرار گيرد:
 
                     سند شماره 33
    مكاتبه حسين علاء با احمد قوام در خصوص متوجه ساختن    وزير مختار انگليس و امريكا در برابر تجاوزات احتمالي  روس

نمره74
28 قومس 1300
20 دسامبر 1921
[نمره]62 ريازت.مقصود از [نمره]69 تقويت و منصرف كردن حضرت اشرف از استعفا بود.زيرا كه صدارت حضرت اشرف را موجب سعادت مملكتميدانم كه شجاعت و مقاومتي كه درمقابل مشكلات و نهايت ....كه به مساعي بنده مبذول فرموده ايد مافوق تصور بود.يقين است كه از اين استقامت مقاصد عمده در امريكا تحصيل خواهد شد.ثانيا كمك امريكا به ايران عين مصلحت انگليس و سدّي است جلوي تجاوزات محتمل روس و ديگران. بعد از قرارداد عثماني،شايد انگليس از فرانسه ملاحضه كند امّـادليل ندارد از مساعدات امريكا انديشه داشته باشد.روز به روز روابط امريكا و انگليس محكم تر مي شود.پس راه تحبيب امريكا از ... ايران موافقت با اين نقشه است .هر چه واضح تر اين نكات را به وزير مختار تازه انگليس حالي بفرماييد بهتر است.چون با بيداري تمام مشرق و شكست پليتيك اخيرشان قطعا ملتفت شده اند دولت ايران زير بار مستشاران و .... انگليس نمي رود.ثالثا ترتيب كمپاني سينكلر در راپرت نمره 1082 مورخه 13 اكتبر عرض شده است بيشتر الز صدي پنج نمي دهند و مايه كافي براي اجراي تعهدات ندارند.مراقبت بفرماييد آلت دست معاندين داخله و خارجه نشده به وسيله آنها مشكلاتي توليد نكند.رابعا وزير مختار قطعا مصمم بود از راه روسيه برود.حتي وزير امور خارجه به مامور تفليس تلگراف كرده بود.نمي دانم چه شد راي او را زدند.از مساعدت حضرت اشرف خيلي متشكر و از اين پيشامد عذر خواهي مي كند.نمره73،[حسين]علائي.

مكان هاي نقطه چين مربوط به متن اصلي است.
از كتاب"اسنادي از امتيز نفت شمال 1303-1300 هـ.ش."
__________________________________

معرفي كتاب  "نفت در دوره رضا شاه" به انضمام يك سند به عنوان نمونه.

برگرفته از پيشگفتار كتاب:

فراهم آوردن امكان استفاده بهينه از اسناد به عنوان مواد خامي كه پژوهشگران و محققان از طريق تجزيه و تحليل آنها بسياري از نكات كور و ناشناخته تاريخ معاصر را روشن مي سازند يكي از وظايف مهم مركز اسنادي است.در ميان اسنادي كه بتوانند به تبيين جنبه هاي اقتصادي- سياسي تاريخ معاصر كمك كنند كمتر در دسترس پژوهشگران و محققان قرار گرفته است.
به همين منظور مركز اسناد رياست جمهوري كه اقدام به چاپ اسناد خود در قالب مجموعه هاي سياست،اقتصاد،روابط خارجي،فرهنگ و ادب و جامعه نموده است،كتاب" نفت در دوره رضا شاه(تجديد نظر در امتياز نامه دارسي،قرارداد 1933)"دو مين كتاب از مجموعه كتاب هاي اسناد تاريخي مي باشد.اسناد اين كتاب كه اولين جلد از مجموعه اقتصاد است،مربوط به وزارت دربار دوره پهلوي اول است كه يكي از مهمترين ماخذ در زمينه نقش نفت در تحولات اقتصادي- سياسي را در دسترس محققان مسايل ايران قرار مي دهد،كه مي توانبراساس آن چشم اندازي بهتر را در تحقيقات اقتصادي- سياسي انتظار داشت.
اين كتاب زمينه اي را فراهم مي سازد تا محققين و پژوهشگران با استناد به اين اسناد،به تجزيه و تحليل امتياز نامه دارسي و آثار سياسي،اقتصادي،حقوقي امنيتي وبين المللي اكتشافات،بهره برداري،حمل و نقل،پاليش و صدور نفت و گاز در ايران،تاثير درآمدهاي نفتي بر بودجه مملكتي و برنامه هاي عمراني كشور، روند زمينه ها و علل اختلافات دولت ايران و شركت نفت ايران و انگليس،روند گفتگوهاي طرفين براي حل اختلافات و سرانجام توافق غيره منتظره دولت ايران با مسئولين شركت نفت ايران و انگليس براي تجديد نظر در امتياز نامه دارسي و انعقاد قرار داد 1933 كه به مراتب زيان بارتر از امتاز نامه دارس بود،بپزيرند.

اين كتاب سرشار از واقعيت هاي پنهان ناگفته است.در مقدمه در مقئمه 8 صفحه اي اين كتاب با خلاصه اي از تاريخ نفت ايران 1901-1933 آشنا خواهيد شد و بعد از آن اسناد نفتي مربوطه بر حسب تاريخ اسناد قرار دارند.بيش از اين مطلبي نمي توان گفت چرا كه اسناد گفتني و تعريف كردني نيستند،بلكه بايد باديدي جستجوگر و موشكافانه بررسي شوند.براي آشنايي بيشتر نمونه اي از اسناد اين كتاب رابراي شما علاقمندان در پايين صفحه قرار دادهايم، باشد كه مورد رضايتتان قرار گيرد.

                    سند شماره 87
مكاتبه شركت نفت ايران و انگليس با وزارت اقتصاد ملّي در خصوص معافيت مالياتي شركت از واردات مورد نياز عمليات   نفتي و مايحتاج كاركنان آن شركت در حدود امتياز نامه نفت

 نمره 1010/4الف،طهران/مورخه 9 اسفند 1309
مقام محترم وزارت جليله اقتصاد ملّي
                 طهران

عطف به قانون انحصار تجارت خارجي و متمم آن كه اكنون در جريان تصويب است،با كمال احترام،از آن وزارت جليله تقاضا مي نمايد كه موقعيّت مخصوصي را كه تحت آن،تجارت شركت نفت انگليس و ايران محدود در ايران اداره مي شود،مورد مطالعه قرارداده و تربيتي براي معف كردن شركت در قسمت وارداتي كه در تحت امتياز براي عمليات و مستخدمين خود لازم دارد قائل، شوند.
علاوه بر  اجناسي كه به موجب امتياز شركت از تاديه ماليات معافند،شركت همه ماهه اجناسي به قيمت -/25000 ليره انگليسي براي احتياجات خود و پرسنلي كه براي اجراي امتياز لازم دارد،وارد مي نمايد.
قيمت اين قبيل اجناس به ليره انگليسي تاديه مي شود و تاثيري در وضعيت اسعار خارجي ندارد.نظر به اين قسمت،اجازه مخصوصي براي آزادي از شروط مذكوره در ماده شش قانون 31 تير،از طرف كميسيون كنترول اسعار خارجي،در تاريخ 12 آبان 1309،تحت نمره 4972 صادر گرديد كه سود آن را اينك براي اطلاع آن وزارت جليله ارسال و خوشوقت خواهد شد،چنانچه اجاره نامه مشابهي براي معفيت از شروط قانون جديد انحصار تجارت خارجي نيز تا مبلغ -/25000 ليره انگليسي در ماه صادر و به اين شركت ارسال فرمايند.
ضمنا به آن وزارت جليله اطمينان ميدهد كه اجناس ورودي مزبور،فقط براي رفع حوايج شركت و پرسنل آن مي باشد و از آنجايي كه تاديه و محاسبه آن به صورت ليره انگليسي انجام مي گيرد،تاثيري در مسئله اسعار خارجي نخواهد داشت.
از طرف شركت نفط انگليس و ايران محدود
                                                           رييس[ف.س.گرينوس]

سواد شرح فوق براي اطلاع حضرت مستطاب اشرف عالي آقاي وزير محترم دربار پهلوي ارسال مي گردد.