مجله اینترنتی فصل نو » برسی دست یابی زنان به آموزش و اشتغال غیر سنتی در کشورهای اسلامی

شنبه، ۲۹ بهمن ۱۳۸۴

برسی دست یابی زنان به آموزش و اشتغال غیر سنتی در کشورهای اسلامی

[ زينب زارع مهذبيه ]

«نيمي از جمعيت جهان زنان هستند و نيمي ديگر در دامن زنان پرورش مي يابند »
شاخت دنياي پيرامون و وسايلي كه از لحاظ فرهنگي ، سياسي و اجتماعي و اطرافمان مي گذرد تغيير وتحولات عظيمي را پشت سر گذاشته و امروزه در جهاني هستيم كه ارزشها و هنجارهاي جامعه دستخوش دگرگوني مي باشد و اين دگرگوني در تمام سطوح زندگي تاثير مي گذارد و بدون درك درستي از آن زندگي بشر مخاطره آميز مي شود . از جمله مسائلي كه در ربع پاياني قرن بيستم درمحافل روشنفكري بسيار زياد شد اصطلاح «جهاني شدن» است .
جهاني شدن نه تنها به شاخصه عصر ما تبديل شد بلكه در سرنوشت ما نقش تعيين كننده دارد ، جهاني شدن يعني يكسان سازي فرهنگها و اين امر باعث شده عده اي قائل شدن به معناي فرهنگ در پروسه جهاني شدن توجه كنند به اين صورت كه فرهنگ ديگر آنگونه كه فرهنگ شناسان كلاسيك آن را تعريف مي كردند منحصرا مجموعه اي از ارزشها و خاطرات ، بايد ها ، عقايد صرف در يك حوزه مشخص جغرافيايي نيست زيرا فرهنگ در عصر جهاني شدن مفهوم گسترده تري مي يابد و فرامرزي مي شود . ديگر زمان و مكان معنا ندارد . براساس اين مفهوم ديگر مهم نيست كه مردم در كجا هستند زيرا هر جامعه انساني در حيطه صنعت جهاني ارتباط مي باشد و اين تحول صنعتي كل جغرافياي جهان را در يك فضاي مشترك واحد قرار داده ، صنايع ارتباطي مثل تلكس ، تلفن ، صدا و سيما ، ماهواره و اينترنت همه همراه با پيشرفت صنايع نقليه تندرو موجب بوجود آمدن نيروي جديدي در تعامل با منابع بومي و محلي قرار گرفته است . و امروزه طليعه از عصر اطلاعات و توليد علم سرزده و   به عنوان ويژگي مهم و محوري جهاني شدن ياد مي كنند و عصر جهاني شدن را مي توان به عنوان عصردانايي شناخت .
ـارتباط مستقيم بين عصر دانايي و توسعه انساني ، تاثيرات متفاوتي بر عدالت جنسيتي داشته است و باعث شده توجه به زن و نقش آن در تاريخ غير قابل انكار باشد در دوران ماتريكا (دوان طلايي براي زنان ) بي گمان زن به عنوان موجودي تحت ستم مطرح بوده ، مدت زماني كمي است كه زنان شرايطي را براي اثبات وجود خود فراهم ساخته ، دستاوردهاي صنعتي شدن و زندگي نوين اين امكان را براو داده است كه از موجودي دست دوم به يكه تاز فعاليت امروزي مبدل شود . بي شك اين بدست نمي آيد مگر توسط تغيير در شيوه زندگي بشري و تقسيم كار نوين در جوامع جديد و در كل جهاني كردن .
در آنجا كه نيمي از جهان را زنان تشكيل مي دهند درشكل گيري الگوي شخصيتي نيمه ديگر زنان نقش بسزايي دارند لذا اين نقش حساس در شكل گيري فرهنگ و مدنيت يك قوم و ملت باعث شده كه نظريه پردازان فرهنگ جهاني و كسانيكه در پي همسان سازي فرهنگها هستند در برنامه ريزي خود زنان ر ا مورد توجه قرار دهند .
و زنان در هر جامعه اي بطور مستقيم در شكل گيري فرهنگ و تمدن آن جامعه نقش بسزايي دارند و نقش آنان در پايداري و نابودي تمدنها بر كسي پوشيده نيست همانطور كه امام (ره) فرمودند :
«زنان در استقلال يك كشور مي تواند سيار تاثير گذار مي باشند »
شناخت جايگاه و حقوق زن در اسلام با بيان شرايط تعادل انسانها كه ناظر بر بعد فردي و اجتماعي زن كه به شرط حضور در فعاليت هاي اجتماعي و پذيرش مسئوليت هاي زنا ن مي باشد و توجه حقوق فردي ، اجتماعي وآموزشي زنان باعث ايجاد شرايط شد و تعالي آن موجب بهره مندي جامعه از توانمنديها ، شايستگي هاي ايشان شد و راه توسعه متوازن همه جانبه و پايدار را تسهيل مي كند .
بدين منظور اين موضوع طرح گرديد كه جايگاه زن در آموزش و پژوهش كه يكي از شاخص هاي عصر دانايي مي باشد در سير تحولات مشاركت زنان در امر اشتغال بررسي شود .
در ابتدا با يك نگاه نه چندان عميق به عصر دانايي شايد اين مسئله در ذهن شكل مي گيرد كه زن ايراني مي خواهد مسئول باشد و مسئوليت تاريخي خود را بشناساند ، زيرا بعضي آن را ناديده گرفته و درمواردي خود را بي نياز از راهكار دانسته اند و تبعيت حرف از الگوي سنتي را بدون توجه لازم به درك و دگرگونيهاي بنيادين و عميق در اين عصر را كافي فرض كرده اند و بعضي ديگر راه و مسير رفته مردان را بيهوده مي پندارند . راهي كه استبداد دروني را بازتوليد مي كند و ساختارهاي سياسي اقتدارگراها را مستحكم مي سازد ولي بعضي ديگر ، اين قضيه گوشه چشمي به مسائل زنان داشته اند كه معتقدند مطالبات زنان منوط به پروژه هاي اصولي و پياده شدن يك تعادل دروني براي زنان زيرا آنان مسئول جامعه و دگرگوني در افكار و انديشه هايشان مي باشند و مي توان قائل به اين مسئله شد كه :
در عصر دانايي كه استاندارد جهاني فراتر رفته و تنها خواندن نوشتن به زبان فارسي نيست بلكه آشنايي با سواد كامپيوتري (ICDL)است و اين سوال مطرح مي شود كه زن در سطح آموزشي چه جايگاهي دارد و آيا فرصت شغلي بر اساس سطح آموزش براي زن فراهم شده است و زن در قرن بيستم در بعد نظام سرمايه داري در يك طيف عصر دانايي به نيروي كار ارزان تبديل مي شود ؟
امروز با تحليل رفتار زمان و مكان ما شاهد شكل گيري و پيدايش اجتماعي متمايز و متفاوت ازگذشته هستيم ، چنين امري منجربه استحاله فرهنگ و هنجارهاي انعطاف پذيري سنتي شده است و باعث شد شاهد زنان تحصيل كرده در جامعه باشيم ولي هنوز هم در عصر دانايي سطح دستمزد در بيشتر منابع و شغلهاي كه زنان بسياري در آن تمركز يافته اند به طور نسبي از نرخهاي پايين تري نسبت به مردان برخوردارند . لذا فرصت هاي پيشرفت در آن محدود مي شود و كمتر در عرصه مديريت قرار         مي گيرند ، برداشتهاي سنتي رايج در مورد زنان آنها را از آموزش فني و حرفه ها كه دستمزد هاي بالاتر دارند و فرصتهاي بهتري را پشنهاد مي كند مستثنا مي سازد . به منظور بهبود زنان در بازار كار و به منظور اقتدار بخشيدن به موقعيت آنان ، برنامه ها ، آموزش ها ، سياستهاي مورد نياز كه زنان را از بسياري از موقعيتها ي خارج مي كند مبارزه نمايند . اشتغال زناني كه ابزار كليدي براي توسعه در كشورهاي اسلامي بين نسلها و توقف انتقال ارزشها و فرهنگها از يك نسل به نسل ديگر ، يك ابزار قطعي تلقي مي شود و سياستگذاران هم دريافته اند كه توجه بيشتر به نيازهاي زنان يك ضرورت مهم است .
لذا ضرورت دارد تا به تجربيات و نيازهاي زنان و مردان ، اهميت برابر و حق تقدمي يكسان قائل شويم تا زنان بتوانند به طور مساوي با مردان در امر توسعه اجتماعي و اقتصادي جامعه خود و بشريت تشريك مساعي نمايد .
امروز توجه به نقش زنان به عنوان نيمي از منابع انساني نه تنها از موضوعات و اهداف اساسي سياسي هر كشور به شمار مي رود . بلكه ابزاري موثر در تحقق ديگر اهداف توسعه نيز محسوب     مي شود ، از اين رو يكي از شاخص هاي درجه توسعه يافتگي يك كشور ميزان مشاركت و نقشي كه زنان در آن كشور داراهستند ،مي باشند .
زنان را در جامعه امروز ايران، به پاره اي از هنجارهاي سنتي و قيومت والدين محدود شده اند.با وجود مذهبي بودن رژيم موجود در ايران، اكثر نهادها و سازمان هاي موجود همانند بوروكراسي هاي غربي اداره مي شوند كه اين امر خود ضرورت به كارگيري افراد متخصص و با تجربه را درهمه سطوح مبرم     مي سازد. اين در حالي است كه همزمان با سقوط رژيم پهلوي در ايران، بسياري از اين افراد به كشورهاي غربي مهاجرت نمودند و در چنين شرايطي، نياز شديد و مبرمي به زنان متخصص و تحصيل كرده احساس شد؛ نيازي كه حتي رهبران مذهبي نيز آن را حس كردند وگه گاه امتيازاتي به زنان      داده اند.
شناخت كامل مباني و تكنولوژي عصر دانايي و تاثير بر آموزش و اشتغال زنان شامل ارائه نظريه هاي روشن در اصلاح ساختار جامعه مي باشد و در اين مقاله از چهار ديدگاه استفاده شده كه عبارتند از :
نظريه ي حاشيه اي شدن به بيان اين موضوع مي پردازد كه زنان از نقش هاي توليدي محروم و به قلمرو خصوصي خانه منحصر شده اند به نظر مي رسد اين اتفاق به ويژه در دهه هاي گذشته ديده   مي شود و يك نوع شيوه بهره كشي بود ، كه زنان نيروي كار ارزان و قابل معرف در كارخانه يا مزرعه قلمداد مي شدند. در ديدگاه فمينيسم ليبرال از دير باز به دنبال احقاق حقوق برابر براي زنان بوده ، يعني برخورداري زنان از حقوق شهروندي مساوي با مردان ، فمينيست ليبرال عليه قوانين و سنت ها مبارزه كرده اند كه حق را به مردان مي دهد و به زنان نمي دهد و يا به ادعاي «حمايت» از زنان وضع شده اند تا تبعيض عليه زنان غير قانوني شود .در نظريه جهاني شدن (عصر دانايي ) در باره ارتباط مستقيم اين پديده با توسعه انساني و تاثير متفاوتي كه بر عدالت جنسي داشته كه به گفته بعضي متفكرين اثرات مختلفي داشته كه جهت مثبت آن اين است كه سرمايه دار جهاني فرصتهاي زنان را براي اشتغال افزايش داده و حكومت دانايي براي ارتقا جايگاه زنان ابتكارهاي قانوني و سازماني ارائه داده اند و جامعه مدني عصر دانايي امكانات بيشتري را براي عدالت جنسيتي بسيج كرده اند و از جنبه منفي قشر بندي نادرست دسترسي زنان به بسياري ازفضاهاي جهاني را محدود كرده و بيشتر زنان در اقتصاد جهاني شرايط نامطلوب دارند و هزينه هاي بازسازي اقتصادي جهاني نوليبرالي به طور               نا متناسبي بر زنان تحميل شده و در آخرتوسعه اجتماعي در مورد نقش زنان در توسعه ارتباط نزديكي با رويكرد نظريه نوسازي دارد كه به ساختارهاي جنسيتي موجود كاري ندارد، بلكه تاكيد بر فن آوري شده داشته و معطوف به همكاري زنان در پروژه هاي معمول و در دست اجرا است . البته اين اشكال مختلف توسعه بخصوص با عنايت به پذيرش ديدگاه كل گرايانه در حوزه مطالعات انساني ـ اجتماعي در برابر ديدگاه جزء گرايانه ، ارتباط تنگاتنگي وجود دارد كه هرگونه تفكيكي بايد آگاهانه از ضرورت ديدگاه كل گرايانه ، به خصوص در دوره اي كه توسعه همه جانبه صورت مي گيرد،باشد . موضوع زن موضوع روزي است كه هيچ مكان و زمان خاصي ندارد و در تمام نقاط جغرافيايي جهان ديده مي شود ، در جان صنعتي غرب و شمال در دهي گذشته مشاركت زنان ها وضعيتي را داشته كه در كشورهاي به اصطلاح جنوب و جهان سوم امروزي به چشم مي خورد .
فقدان عدالت و برابري براي زنان در تمام نقاط دنيا وجود داشته است و اندك زماني است كه در           عصر دانايي به عدالت جنسيتي توجه شاياني شده است .
بدين منظور و به خاطر گستردگي موضوع، كمبود زمان و هزينه در اين مقاله بيشتر درحوزه روش      تاريخي و استنادي و كم و بيش از روش مقايسه اي استفاده شده است ولي بهترين روش نظرخواهي      از افراد اهل فن يا اطلاعات كارشناسانه و تحليل محتوي مي باشد كه مبناي تصميم گيري و سياست گذاري قرار گيرد .
ـ مطالبات زنان منوط به محقق شدن پروژه هاي اصلاحاتي و پياده شدن يك تعادل دروني براي زنان زيرا آنان مسئول جامعه و دگرگوني در افكار و انديشه هايشان مي باشند و از اين سو براساس چهارچوب نظري مسائل كه مطرح شده است شامل اين موضوعات :
ـ آيا زن مي تواند در حوزه لذت بخشي و مورد علاقه خود در حيطه هاي مختلف حضور داشته و نيازش يك انتخاب فردي تا يك دستور و تجويز دولتي و حكومتي باشد ؟
ـ آيا حقوق انساني زنان ، مانند حقوق كودكان در پرتو دفاع از حقوق بشري و حق آزادي نسبي قابل طرح است ؟
آيا در عصر دانايي ، مردم سالاري ، آزادي ، برابري ، تساوي حقوق و عدالت در مورد زن رعايت           مي شود ؟
آيا مهارتها زنان متناسب با ساير عوامل توسعه از طريق گسترش آموزش هاي كاربردي ـ حرفه اي با تاكيد براستفاده صحيح از سرمايه گذاري هاي انجام شده در آموزش صورت گرفته است ؟
با افزايش تعداد زنان متخصص و تحصيلكرده دانشگاه به اقداماتي براي جذب اين سرمايه نيروي انساني بدون تبعيض جنسي و جنسيتي در نهادهاي دولتي انجام مي پذيرد ؟
با افزايش تعداد متخصص و تحصيلكرده دانشگاه به اقداماتي براي جذب اين سرمايه انساني بدون تبعيض جنسي و جنسيتي در نهادهاي دولتي انجام مي پذيرد ؟
آيا زن در آموزش واشتغال در ايران جايگاهي را پيدا كرده است ؟
آيا شرايط مناسب جهت مشاركت بيشتر زنان در امور اقتصادي صورت گرفته و جامعه مي تواند از قابليت ها و توانمنديهاي زنان بهره مند شود ؟
اين را پيش زمينه مطالب و فرضيه خود مطرح مي نمايم كه بر طبق اينكه زنان در عرصه هاي مختلف زندگي عمومي ، مهمترين شاخص و معيار سنجش عصر دانايي است ، هر چند در روند اين فرايند ، گسترش آزادي ، توسعه سياسي ، حاكميت قانون ، محترم شمردن حقوق شهروندي و مارا در     سرنوشت خود و به مرور بهبود وضعيت زنان نيز كمك خواهد كرد ، اما عصر دانايي تنها زماني مفهوم خود را در يك جامعه مي يابد كه هرگونه سياست گذاري در عرصه مختلف توسط هر دو نيمه اجتماع يعني زن و مرد و براساس منافع مشترك اتخاذ شود . وگرنه عصر دانايي در آن جامعه صورت نمي گيرد .
و براي نزديك شدن به آن احتياج به تامين حقوق زنان و ايجاد برابري در عرصه هاي جدي فعاليت هاي اجتماعي ، اقتصادي ، سياسي و… در سطح جهان پرداخت ، براساس ديدگاه فمينيسم ليبرال تبعيض عليه زنان عملا در تمام جوامع بشري ، عليرغم تفاوت در مذهب ، جريان دارد و به جرات مي توان گفت ترازوي عدالت در حال حاضر در هيچ جامعه اي متوازن نيست ، از آنجا كه بهبود وضعيت زنان نيازمند فرهنگ سازي مشترك در مناسبات اقتصادي ، سياسي ، اجتماعي ، فرهنگي مي باشد . لذا تامين حقوق زنان و تبعيض عليه زنان يك روند كند بوده و رسيدن به توسعه نيازمند گذر زمان است .
و اگر اين روند را به جهان اسلام و ايران انطباق دهيم در ابتدا با نگاه واقع بينانه و دور از تعصب نسبت به خودمان بايد گفت سهم زنان در كشورهاي اسلامي ، در توليد جهاني و علم ، سطح سواد هر نوع شاخص شناخته شده را معيار قرار دهيم ما فرسنگها از قافله تمدن بشري فاصله گرفته ايم و طرز زندگي مردم با خرافات عجين شده است .
- به اميد روزي كه زن درتوليد علم ، فكر و انديشه توام با آزاد انديشي ، به كمك ارزش عمومي بپردازد و بوسيله پژوهشگران ، نوآوري ، نظريه پردازان مورد تشويق قرار بگيرد تا زنان در زمينه اشتغال خود پيش از پيش به خلاقيت ، نوآوري و اجتهاد روي آورند .
. در بررسي اين موضوع خواستار اين هستيم كه با شناساندن متغييرها روند رو به رشد زن را در تحولات عصر دانايي مطرح كرده و الگوي جديدي از زن در عرصه مشاركت ارائه دهيم .

هدف زن براين است كه با درك ضرورتهاي عصر دانايي الگويي ارائه دهد كه بجز وفاداري به خانواده و فرزندان به پيشرفت و ارتقاي خويش در عرصه هاي مختلف بپردازد و از جهت توسعه كشور نقش بسزايي ايفا كند .

منابع

هلد ـديويد و آنتوني مك گرو ـ جهاني شدن و مخالفان آن ـ ت :مسعود كرباسيان ، علمي و فرهنگي تهران ، 82
شولت ، يان آرت : نگاهي موشكافانه بر پديده جهاني شدن ، مسعود كرباسيان ، علمي فرهنگي ، تهران ، 1382،
آبوت ـ پاملا ، جامعه شناسي زنان ، منيژه نجم عراقي ، نشر ني ، تهران 81
گيدنز ـآنتوني ، جامعه شناسي ، منوچهر صبوري ، نشر ني ، تهران 79
هي وود ، درآمدي بر ايدئولوژي هاي سياسي ، محمد رفيعي مهرآبادي ، وزارت امور خارجه ، تهران 83
ازكيا ـ مصطفي ، جامعه شناسي توسعه ، سمت ، تهران 81
قرآن كريم ، سوره قصص ، آيه 4
اصغري ، محمود : نگاهي به چيستي پديده جهاني شدن ، انديشه حوزه ، شماره 40 ، دانشگاه علوم رضوي ،مشهد، 1382،ص6
هينس، جف: دين و جهاني شدن...، داوود كياني،پژوهشكده مطالعات كاربردي، تهران، 1381
هافمن،مرادويلفريد: جهان وآينده جهان اسلام، بازتاب انديشه ، شماره17، مركزپژوهشهاي صداوسيما، قم،1382، ص61
اونيل مائورين، سهم زنان در توسعه ، زاهدي ، كتاب توسعه ، شماره 3 ، نشر توسعه ، تهران،1371
ليس تورس اماري و روزا روزاريو، جنسيت و توسعه ، ترجمه جواد يوسفيان ، بانو ،تهران 1375
چلپي ـ مسعود ، جامعه شناسي نظم، نشر ني ،تهران 1375
خادم آدم –ناصر، منظومه سياست گذاري در برنامه توسعه ، اطلاعات سياسي اقتصادي ، شماره 54-53 ،تهران1370
سفير ـ خديجه، جامعه شناسي اشتغال زنان، تبيان ، تهران1377
شادي طلب ـ ژاله، اشتغال زنان و نقش تعاوني ها ، فصلنامه علوم اجتماعي دانشنامه علامه طبا طبايي شماره 7 ، 9، 1374تهران
وودـ شرمن ،ديدگاه نوين جامعه شناسي ، ترجمه مصطفي ازكيا ،كيهان ،تهران 1368
شوماخر،كوچك زيباست ، ترجمه علي اميني ، سروش ،تهران 1372
صفري ـ فاطمه ،الگوي اجتماعي پايگاه نقش زنان مسلمان براساس ديدگاه امام خميني ،سازمان تبليغات اسلامي ، 1368قم
مفهوم و معيارهاي توسعه اجتماعي ، اطلاعات سياسي و اقتصادي شماره 2 – 126 – 1377
ريمونداف ـ ميكسل ، توسعه اقتصاد ي و محيط زيست ، ترجمه محمد رضا ارباب ،سازمان برنامه 1376
ورسلي پير ، جامعه شناسي مدرن ، ترجمه حسن گايان ، جلد دوم ،تهران 1373
فاضلي محمد رضا ،فرهنگ و توسعه يونسكو ،وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي1374،تهران
سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور ، گزارش اقتصادي دي سال 78 . معاونت امور اقتصادي و هماهنگي برنامه بودجه مهر 1379 – جلد اول
سازمان برنامه بودجه ، سند برنامه سوم توسعه اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران ـ1383 ،1379 پيوست شماره 2 لايحه برنامه ، شهريور 1378
برآورد آمار هاي سري زماني جمعيت شاغل و فعال موجودي سرمايه و محاسبه برخي شاخصهاي بازار كار در اقتصاد ايزان طي سالهاي 2375-1345 سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور دفتر اقتصاد كلان ، آذر 1379
نوروزي لادن– زهرا ميلا علمي، نقش جنسي در اشتغال ،مركز مشاركت زنان ،نشر برگ زيتون ، تهران1380
پرسا رولان،سالنامه آماري 1375 ، مركز آمار ايران ، آناليز جمعيت شناسي ، ترجمه خسرو اسدي ، سمت ،تهران،تابستان 1374
هاله افشار ، زنان تهيدست در ايران ،مترجه مجيد ملكان سال 1374 كتاب توسعه شماره 8
حسين بشيريه ، جامعه شناسي سياسي، تهران ،نشر ني ،تهران 1376
جامعه و سياست ،مقدمه اي بر جامعه شناسي سياسي منوچهر صبوري ، انتشارات سمت
ساوح ، مايكل وارد ، آلن ،جامعه شناسي شهري ، ابولقاسم پوررضا ، سمت 1380 سخنراني حضرت روح الله امام خميني 13/12 /87
25-مفهوم و معيار توسعه اجتماعي اطلاعات سياسي و اقتصادي شماره 2 – 126-1377
سازمان برنامه بودجه اولين سند برنامه سوم توسعه اقتصادي اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران – 1378
مركز آمار ايران ، آمارگيري از اشتغال و بيكاري ، مركز آمار ايران ،1380
مهوش جانمردي مشاركت زنان و دولت هفتم ، مركز مشاركت زنان ،تهران 79
6. Global - Covering or affecting the whole world Ashornby, Oxford Advance, Nashergahan, 1374- P 503
http://news.iran-emrooz.net/index.php?URL=http://sociology.mihanblog.com
World Development Indicators Online, Washingtone. The World Bank, 2001, http://devdata.worldbank.org/dataonline/
http://www. Koranshenas:com
http://www.gozaresh:com
http://www. womeniniran:com
ttp://wwwastafe - emroz:com
www. Google.com (آموزش و اشتغال )