دكتر محمدصادق فربد عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مركز است. او در اردیبهشت ماه سال گذشته در نشستی که در گروه علمی تخصصی دین انجمن جامعه شناسی ایران برگزار شد، به ارائه نتايج پژوهش خود با عنوان ”تحليل اجتماعي عزاداريهاي مذهبي در ايران“ پرداخت؛ وي در سخنرانی خود ابتدا به ابعاد كاركردي رسوم و تأثير آنها در هنر، شعر، موسيقي، نهضتهاي اجتماعي و ... اشاره كرد و گفت: به رسوم اجتماعي بايد به عنوان يك ابزار فرهنگي، مدرسه و يا به بيان ديگر، وسيلهاي كه در فرهنگي و اجتماعي كردن ما نقش دارد، نگاه كرد. علاوه بر آن در تحليل علمي مباحث مذهبي و سوگواريها، لازم است نظامي از روشها و احكام وجود داشته باشند كه از طريق آنها اين رسوم، آداب و نظام ارزشي آنها مورد پشتيباني قرار گيرند.
فربد در بيان زمينههاي اجتماعي به وجود آمدن عزاداريهاي مذهبي گفت: ايرانيها با روي آوردن به شيعه، در واقع براي به دست آوردن استقلال خود تلاش كردند. يزيد نماد ظلم و ستم و امام حسين نماد حق و عدالت شد و از آن پس، شكوه و شكايت درباره هر نوع ظلمي در فضاي اختناق، تنها از طريق اجراي اين مراسم و مناسك مذهبي انجام ميشد. در اين راه، ناله و اشك و فرياد، تبديل به ابزارهاي همبستگي و اشعار حماسي ميشوند كه اينجا اوج ظهور هنر است.
وي افزود: زمينههاي اجتماعي پس از سقوط ساسانيان در ايران و ستم روا شده به ايرانيان سبب شد آنها عزاداري امام حسين را راهي براي ايجاد همبستگي و استقلال خواهي در جامعه قلمداد كنند البته در شرايط امروز اين مراسم، گاهي جنبه تودهاي دارد و اصالتهاي خاص خود برخوردار است و گاهي هم از سوي سازمانهاي رسمي حمايت ميشود.
دكتر فربد معتقد است: حمايت دولتها و حكام ايراني از مراسم سوگواري موجب شده در بسياري از مواقع از برگزاري اين مراسم به عنوان ابزار سياسي و حمايت دولت داخلي استفاده شود.
وي در بخش ديگري از سخنان خود، به تأثير دين و اين آيين مذهبي در پيدايش هنر نقاشي، شعر و به ويژه موسيقي پرداخت و گفت: حركت زنجير زنان، يك حركت ريتميك از رقص دست و پاست كه شايد اگر اين حركات با موسيقي و صدا هماهنگ نباشد، تأثيرگذاري چنداني هم نداشته باشد. از سوي ديگر، جالب است كه همين موسيقي و حركت رقص پا باعث ميشود گاهي افراد از ساعت هشت صبح تا دو بعدازظهر با پاي برهنه روي زمين داغ حركت كرده و احساس خستگي نكنند چرا كه اين حركات انرژيزا و در عين حال، هماهنگ و موزون است و برگرفته از آيينهاي خاصي است كه فقط در قالب آن آيين قابل اجراست.
به اعتقاد وي، مهمترين عامل پيوست افراد به يكديگر، رعايت اين اصول هماهنگ است كه نظارهگران را به خود جلب كرده و حتي غير مسلمانان را نيز تحت تأثير قرار ميدهد. گاه اين تأثير در كودكان و نوجوانان به حدي است كه آنها تا مدتها بعد، آن را تكرار ميكنند اما مهمترين عامل اين سازماندهي حركت موزون و ريتم است كه با موسيقي چند برابر ميشود. وجود ابزارهايي مانند سنج، طبل، ني، سورنا و ... اثر زنجيرزني و سينهزني را چندين برابر ميكند كه حتي در جبهههاي جنگ نيز براي تهييج افراد از آنها استفاده ميشده است.
وي اظهار داشت: در تمام اين امور، مذهب الهامدهنده شكلهاي هنري است كه براي بيان و كشف دوباره يك واقعه مذهبي مورد استفاده قرار ميگيرد.
دكتر فربد تأكيد كرد: بين خلاقيت هنري و اعتقادات رابطه دو طرفهاي وجود دارد كه گاه با تمثيل و نماد و گاه از راههاي ديگر بيان ميشود. براي يك محقق تشكيك، امري طبيعي است اما شرح آن براي عوامل ميتواند خطرناك بوده و موجب از ميان رفتن بسياري از مسائل شود.
پژوهش دكتر صادق فربد به تازگي در كتابي با عنوان ”تحليل اجتماعي عزاداريهاي مذهبي در ايران“ به چاپ رسيده است.
