16 آذر در تاریخ  ایران بنام دانشجو و دانشگاه در تقویم های این مرز و بوم سنجاق شده . اتفاقی که سال 1332 در دانشکده فنی رخ داد و سه دانشجو اهورایی را در اعماق تاریخ ثبت نموده است و از آن موقع تا الان نیم قرن می گذرد ولی جنبش دانشجویی در ایران هر از چند گاهی مانند داستان مشهور مارگیر و اژدها در مثنوی معنوی . مارگیری بود که از کوهستان ها مار می گرفت و به شهر می آورد و به مردم نشان می داد و از این راه کاسبی می کرد . یکبار در کوهستان اژدهای یخ زده و افسرده ای  را شکار کرد و به تصور اینکه اژدهای مرده است آنرا به شهر بغداد آورد و به نمایش نهاد . مردم بغداد برای دیدن اژدها ازدحام کردند . اما این مار بزرگ که در اثر تابش خورشید عراق جان گرفته بود ، ابتدا طنابها را پاره کرد و در این اولین حمله مارگیر را از بین برد و سپس به تماشاچیان حمله کرد و تعدادی از آنها  را هم هلاک کرد . داستان جنبش دانشجویی ایران از همین دسته وقایع است که جناح های سیاسی حکم مار گیران سیاسی را دارند که اژدهای هم تمثیل جنبش دانشجویی می باشد . که وقتی یخ آن آب شود خود مارگیر ها را هلاک می کند . حالا با این نگاه به بررسی جنبش دانشجویی خواهیم رسید که مانند اژدهایی است که در کما بسر میرود و وقتی در جریان التهاب سیاسی قرار می گیرند از خواب زمستانی بیدار می شوند .

_ چیستی جنبش اجتماعی
جنبش های اجتماعی سازمانهای رسمی بوروکراتیک هستند که اغلب مورد مخالف آنها هستند یک ویژگی آشکار دنیای مدرن می باشند . مطالعه و بررسی تاثیر جنبشهای دانشجویی حوزه ایی مهم و جالب توجه در جامعه شناسی است . آنتونی گیدنز در کتاب جامعه شناسی خود جنبش اجتماعی                           ( Social Movement  )   را می توان کوشش جمعی برای پیشبرد منافع مشترک ،یا تامین هدفی مشترک ، از طریق عمل جمعی خارج از حوزه نهادهای رسمی تعریف کرد .
شیوه های متعددی برای طبقه بندی جنبشهای اجتماعی پیشنهاد گردیده . شاید دقیق ترین و کامل ترین طبقه بندی ، را  " دیوید آّبرل " ارائه کرده که در چهار نوع جنبش طبقه بندی شده است . جنبش های دگرگون ساز که هدفشان دگرگونی فراگیر در جامعه یا جوامعی است که خود بخشی از آن هستند و تغییرات سریع ، جامع و غالبا خشن هستند . نمونه این جنبشهای ، جنبشهای مذهبی رادیکال در جوامع مسیحی . جنبش های اصلاح طلب هدفهای محدودتر دارند و می خواهند تنها برخی جنبه های نظم اجتماعی موجود را تغییر دهند . دو جنبش دگرگون ساز و اصلاح طلب اساسا هدفشان تغییر عادتها یا طرز نگرش افراد است .
جنبش های رستگاری بخش درصدد نجات نجات افراد از آن شیوهای زندگی هستند که فاسد کننده  پنداشته می شود . بسیاری از جنبش های مذهبی معتقدند رشد معنوی افراد نشانه حقیقت ارزش آنهاست .
سرانجام جنبشهای تغییر دهنده هدفشان ایجاد تغییر جزئی در افراد است . آنها در پی ایجاد تغییر کامل در عادات افراد نبوده بلکه می خواهند ویژگی های معینی را تغییر بدهند . آنچه که اصولا جنبش اجتماعی را معین می سازد متقاضی و معین بودن آن است که سعی در عیان کردن و پیروز گردانیدن ایده ها و منافع و ارزشهای معینی را دارد ، بدین منظور پیوسته سعی در افزایش اعضا و کوشش در جهت توجه عامه و نیز برگزیدگان جامعه می نماید .
هدفهای جنبش اجتماعی بسیار است و به عنوان مثال می توان از دگرگونی یا واژگونی نظم موجود گرفته تا موضوع منع مجازات اعدام و حقوق قانون و سیاسی زنان یا دانشجویان و کارگران و غیره نام برد . وسایلی که در جنبشهای اجتماعی بدان متوسل می شوند متفاوت است . به طور ی که از تبلیغات ساده و تحت فشار قرار دادن افکار اعضای جامعه گرفته تا خشونت ، مورد استفاده قرار می گیرند ولی به هر حال صرفنظر از هدف ها و وسایل مورد استفاده ، جنبش اجتماعی همیشه با یک اساس فکری جدید مشخص می گردد . 

_ جنبش دانشجویی

از ظهور دانشجویی در دفاع از آزادی بیان در دانشگاههای آمریکا ( 1964 ) و جنبش دانشجویی فرانسه ( 1968) که افکار عمومی سراسر اروپا را به سرعت تحت تاثیر قرار داد ، تا جنبشهای پی در پی دانشجویی در کشورهای جهان سوم مانند ایران در ده های  ( 1340 _ 50 _ 70 ) بیش از 5 دهه می گذرد . جامعه شناسان سیاسی جنبش دانشجویی را در کنار حرکات و مباحث روشنفکری قرار می دهند زیرا جنبش های دانشجویی اغلب تحت تاثیر جریانات روشنفکری قرار می گیرند و به گسترش دامنه اجتماعی آنها کمک می کنند . جمعیت دانشجویی هدف بسیج عقیدتی گروههای روشنفکری قرار می گیرد و می تواند اندیشه های روشنفکران را توزیع کند . « از نظر اقتصادی و اجتماعی ، دانشجویان در جوامع معاصر گروهای حاشیه نشینی هستند که در طی دوران دانشجویی جایگاهی در درون شیوه تولید و متن روابط اقتصادی جامعه ندارند و به عنوان نیروی کار بالقوه آینده از منابع مالی بخش عمومی و یا بخش خصوصی ارتزاق 
 می کنند . دور افتادگی از خانواده ، احساس گسیختگی و آزادی در انتخاب راه زندگی ، زندگی دسته جمعی در خوابگاه ، زندگی جنسی نا مطلوب و تراکم انرژی _ حیاتی ، دور افتادگی از متن واقعی زندگی اجتماعی می باشد  ( 1 : ص 260 ) »
با توجه به این وضعیت ، جنبشهای دانشجویی اغلب خصلتی آرمان گرایانه پیدا می کنند . جنبشهای دانشجویی معمولا جزیی از جنس های ایدئولوژیک گسترده تر هستند . به طور کلی نوع زیست دانشجویی زمینه ای مساعد برای پیدایش جنبشهای اجتماعی ضد سنتی ، عدالت خواهانه و آرمان گرایانه است .  از لحاظ منشا اجتماعی با توجه به گسترش آموزش عمومی ، دانشجویان از طبقات مختلف بر می خیزند و از این رو به عنوان یک قشر شناور قابل بسیج به وسیله گرایشهای ایدئولوژیک مختلف ظاهر می شوند .
با این اوصاف و کو ششها جامعه شناسان برای فهم جنبش دانشجویی می توان در 5 برداشت نظری خلاصه کرد  ( برای فهم و مطالعه بیشتر به کتاب جامعه شناسی جنبشهای اجتماعی نوشته دکتر جلایی پور مراجعه نمایید )
در اولین نگاه ظهور جنبش دانشجویی را پاسخی به نارسایی نهادهای دانشگاهی در برابر شرایط جدید در دانشگاههای می دانند . نظریه بعدی اعتقاد دارد که جنبش دانشجویی به عنوان یک عامل  " رهایی بخش انقلابی " در جامعه جدید مورد ارزیابی قرار می گیرد . نظریه یورگن هابرماس بر خلاف نظریه دوم است و اعتقاد دارد جنبش دانشجویی را به عنوان یک " عامل انقلابی " همچون طبقه کارگر صنعتی ، در نظر نمی گیرند . از نظر او حرکت جمعی و فراگیر جنبش دانشجویی یک " عرصه سمبلیک " را در جامعه بوجود می آورد . که از طریق آن " عرصه عمومی " که زیر فشار هژمونی دستگاههای تبلیغی ، سیاسی و اقتصادی دولت و گروهای ذینفع قدرتمند آزاد نباشند . نابرابری ساختاری را تشدید می کند .
در نظریه چهارم در جنبشهای جدید اجتماعی محور شکاف های جامعه دیگر کارگر و سرمایه دار نیست بلکه  " نیروهای سازنده " افکار عمومی است که در محیطهای آموزشی ، دانشگاهی و رسانه های جمعی حضور دارند . یعنی اهمیت " کارخانه " جای خود را به محیط های آموزشی و رسانه ایی می دهد .
در نظریه آخر که آدمیان شهروندان پیش از انکه در زندگی روزانه از عقل حسابگر خود فرمان بگیرند از " فرهنگ " جامعه فرمان می گیرند ، یعنی از همان الگوهای که در جامعه " جا افتاده " و مردم بدون اینکه صحت و سقم آنها بررسی کنند از آنها پیروی می کنند . 

با این نظریات و اندیشه هایی که بیان شد خواستیم که شرح و توصیفی از وضع موجود نظریه های جنبش اجتماعی و جنبش دانشجویی را در جامعه شناسی بیان کرده باشیم . در اوایل مقاله ادعا کردیم که جنبش دانشجویی همچون اژدهایی است که در کما بسر می رود و مترصد یک اتفاق ساده است که باز بهوش بیاید و باز کدام جناح سیاسی خطای در انتصابات و قوانین اجرایی خود مرتکب شود که این اژدهای بی یال و کوپال بیدار کند . تنها راه کنترل این اژدها  برای آسیب ندیدن مار گیران سیاسی این است که همیشه این اژدها ها همیشه بیدار باشد ولی فضایی نسبی در اختیار داشته باشد که حرفها و نظرات خود را بیان کند. ولی از آن طرف آیا جنبش دانشجویی  می تواند با این وضعیت بغرنج فکری خود بیدار و آگاه باشد ؟
آلن تورن جامعه شناس معاصر فرانسوی در بحث های جنبش اجتماعی اصول سه گانه ایی را پی ریزی کرده است که در حقیقت می توان دلیل موجودیت آنها را جهت داده و خصوصیت ویژه ایی برای هر کدام می باشد .
اصل هویت ، اصل ضدیت و اصل عمومیت . من با دو اصل آخر کاری ندارم بلکه بحث من بر اصل هویت است . اصلی هر جنبشی باید مشخص نماید که سخنگوی چه افراد و چه گروههایی از مردم و مدافع و محافظ چه منابعی است و با این نگاه باید گفت جنبش دانشجویی هنوز تکلیف خود را با مبانی فکری و عقیدتی که مشروعیت این جنبش را تامین می کند معلوم نکرده . روزگاری اسلام ناب محمدی سوسیالیستی منبع فکری خود قرار می دهد و مرحوم بازرگان به دلیل عقاید لیبرالیستی  را مورد طرد قرار می دهد و در عصر دهه 70 مدافع لیبرالیسم و اشخاصی همچون عبدالکریم سروش و سید محمد خاتمی می شوند و در حال حاضر ادعا می کنند که به سوی گرایشهای لائیسیته روی آوردند ولی جالب است با انجمن اسلامی فعالیت می کنند  این جنبش دچار اسکیزوفرنی حاد شده و خود نمی دارند که چکار دارد می کنند  این نشان دهندگی عدم هویت و عدم باز تولید فکری این جنبش است .  
دکتر زیبا کلام اعتقاد دارد « نسل 16 آذر سال 32 دست کم می دانست چه می خواهد وبه کجا می خواهد برسد ( و لو آنکه هم خواسته اش را غلط بدانیم و هم مسیر ش را اشتباه ) اما مشکل نسل 16 آذر 83 آن است که می داند چه می خواهد و نه به طریق اولی می داند که به کجا خواهد برسد . »
 زیبا کلام اعتقاد دارد که این عدم هویت این است که نسل گذشته با عملکرد ش بسیاری از ارزشها و باورها و الگو ها را ویران کرده است . شاید روزی نسل گذشته دریابد که چگونه با ویران کردن " اسطوره " نسل جدید بدون آنکه جایگزینی برایش فراهم آورد ، بیشترین لطمه را بر نسل 16 آذر 83 "                  بدون آنکه خواسته باشد " وارد ساخته است .
جنبش دانشجویی و باید شفاف و با هویت معلوم  مخالفت و ضدیت را علنا بیان نمایند و این اصل را نباید فراموش کنند که عقاید آنها را برای عوام تا حدودی قابل فهم باشد و تنها را این عمومیت تجدید نظر و باز تولید تفکر و اندیشه در این جنبش است .

منابع :
1- بشیریه ، حسین / جامعه شناسی سیاسی / نشر نی ( تهران ) / چاپ هشتم / 1381.
2- جلایی پور ، حمیدرضا / جامعه شناسی جنبش های اجتماعی ( با تاکید بر جنبش اصلاحی دوم خرداد )  / انتشارات طرح نو ( تهران ) چاپ اول / 1381.
3- روشه ، گی / تغییرات اجتماعی / منصور وثوقی / نشر نی ( تهران ) / چاپ چهاردهم / 1382 .
4- زیبا کلام ، صادق / 16 آذر از جنس دیگر / روزنامه شرق / 16 آذر 1383 / شماره 359 / صفحه 6.
5- گیدنز ، آنتونی / جامعه شناسی / منوچهر صبوری / نشر نی ( تهران ) / چاپ ششم / 1379.
6- ویژه نامه جنبش دانشجویی / روزنامه شرق / 16 آذر 1383 / شماره 359.