جلسه مورخه 16/5/84 در محل سالن همايشهاي سازمان مديريت و برنامه ريزي و با حضور اعضاي شوراي سردبيري ، مديريت محترم سايت پارس درگاه ( جناب آقاي نور محمدي و همكاران ) اعضاي افتخاري سايت و ميهمانان مدعو در ساعت 16 برگزار گرديد .

در شروع جلسه آقاي محمد كــامـبد  سردبير هفته نامة علوم اجتماعي فصل نو ضمن خوش آمدگوئي به حضار به تبيين موضوع تروريزم و اهميت بررسي آن در دنياي امروز پرداختند . در ادامه آقاي دكتر پيروز نيا به ارائه تعريف كلي از تروريزم بر اساس ديدگاههاي جامعه شناختي پرداخته و نظر ساير شركت كنندگان را در اين خصوص جويا شدند .

خلاصه مباحث مطرح شده در اين رابطه به اين شرح است :

ايمــان علـمــدار : نكته حائز اهميت در ارائه تعريف تروريزم بعنوان يك معلول و پديده و به عبارتي به مانند يك متغير وابسته مي باشد . چراكه تروريزم نه بعنوان يك عامل مجرد بلكه پديده چندبعدي دنياي امروز مطرح است . اما پرداختن به همه اين عوامل كاري است بس مشكل و نيازمند صرف وقت طولاني بدين لحاظ من فكر مي كنم كه بهتر است به ريشة مشترك همه اين متغيرها پرداخته شود .

تروريزم به چه علتي ايجاد شده است ؟ زمينه هاي بروز آن كدام است ؟ اينها سئوالاتي هستند كه بايد به آنها پاسخ داد . تصور بنده آن است كه زمانيكه در جامعه اي ايستا ، زمينه ها و ظرفيتهاي بيان نظرات افراد ، گروهها و احزاب حزب حاكم وجود نداشته باشد مقدمات ابراز آن بصورت غير قانوني و در قالب هاي گوناگون فراهم ميشود . بدين سبب افرادي كه احساس ميكنند به نوعي حقشان ضايع شده است و يا در جريانهاي سياسي سهمي از قدرت نبرده اند شروع به مخالفت مي كنند . حال اگر اين ظرفيت و اين امكان در قالب نهادهاي اجتماعي در جامعه وجود داشته باشد نحوة اين اعتراض تا حدودي، تابع هنجارهاي اجتماعي خواهد بود . ولي در مقابل اگر چنين ظرفيتي براي ابراز نظرات افراد در جامعه پيش بيني نشده باشد و يا اينكه به صورت بالقوه وجود داشته باشد وليكن حزب حاكم تمايلي به استفاده از آنها نداشته باشد زمينه هاي بروز اعتراضات تند و بعضاً خشونت بار فراهم خواهد شد چيزي كه در حد افراطي آن به تروريزم و حذف خشونت بار منتهي خواهد شد .

هــــــيوا سعيد پور : اكر بخواهيم از زاوية ديگري به حوادث تروريستي نظير 11 سپتامبر نگاه كنيم  ، مي بينيم كه بعضاً برخي از مردم  ( كه عموماً عوام هستند ) در هنگام شنيدن خبر اين حادثه و يا حوادثي ديگر حتي بلاياي طبيعي نظير طوفان كاترينا كه در آمريكا اتقاق افتاده است ناخودآگاه دچار نوعي حس خوشحالي مي شوند . شايد ريشه اين موضوع به نوعي به عملكرد منفي آمريكا در صحنه سياست بين الملل خصوصاً فعاليت هاي متصاد منافع ملت و كشور ما باشد و شايد هم توسعه و پيشرفت آمريكا در ابعاد مختلف دليل ديگري بر اين امر باشد ، در خصوص علت دوم كه گروه هاي راديكال اسلامي بيشتر طرفدار آن هستند ، آمريكا را ريشة همه بدبختيها و شرارت در جهان مي دانند ، چرا كه معتقدند آمريكا به استثمار كشورهاي ديگر به ويژه كشورهاي مسلمان مي پر دازد و از آنها بهره برداري مي نمايد و سمبل آن را حمايت بي دريغ آمريكا از رژيم صهيونيستي مي دانند .بدين لحاظ عملكرد منفي آمريكا و دامن زدن به التهاب هاي سياسي و اقتصادي و اجتماعي كشورها از سوئي و پيشرفت هاي تكنولوژيكي و صنعتي و بالتبع آن ايجاد حس رقابت منفي يا همان حسادت ، زمينه ساز بروز فعاليتهاي تروريستي در آمريكا گرديد .

مــهدي علاقبند : وجود شكاف طبقاتي در بين جوامع مختلف جهان و گسترده شدن آن يكي از عوامل مهم سبب ساز تروريزم است . همانطور كه آقاي سعيد پور اشاره كردند يكي از عوامل مهم انزجار ملل ساير كشورهاي تحت سلطه از آمريكا به خاطر عملكرد منفي آمريكا در مورد تاراج منابع معدني ، انساني ساير كشورها است كه خود اين امر زمينه هاي ايجاد حس انتقام در كشورهاي فوق را فراهم مي كند .

اما از سوي ديگر ، اگر خواسته باشيم به تروريزم بعنوان يك پديدة اجتماعي و در سطح كلان و نه خاص آمريكا يا هرجامعه ديگر نگاه كنيم بايد بيان نمائيم كهه اساساً تروريزم زماني شكل مي گيرد كه زمينه ها و ابزارهاي قدرت نظير رسانه هاي گروهي ، نهادهاي مدني و سياسي تماماً در اختيار يك جريان سياسي قرار داشته و سايرين از آنها به طور كل محروم هستند . پس تريبوني براي بيان نظرات خود نخواهند يافت . بدين ترتيب ترور و حذف خشونت بار وسيله اي براي ابراز وجود ، بيان نظرات و ديدگاههاي فكري و سياسي افراد و گروهها خواهد شد . نظير آنچه در بمب گذاريهاي اخير لندن و عقب تر از آن ، در اسپانيا شاهد بوديم .

در خصوص القاعده اينطور مي توان بيان نمود كه اين گروه فرزند خود آمريكا بود كه در جهت مخالفت و مقابله با نيروهاي ارتش سرخ ايجاد شده بود و به كارگيري عناصر افراطي اسلام گرا از نوع سلفي و وهابي تلاشي در اين زمينه بود .

ترور به همراه خود وحشت را به دنبال دارد ، ايجاد فضاي رعب و ترس و بالتبع آن سهم خواهي از قدرت و مطالبه حقوق از دست رفته ؛ امروز ترور تنها به وسيله افراد و گروه ها صورت نمي گيرد ، بلكه ترورهاي دولتي نيز شكل جديدي از ترور هستند . دامنه تاريخي اين ترورها هم بسيار وسيع است به نحوي كه مي توان به ترورهايي كه توسط فرقة اسماعيليه و به دستور حسن صباح ، رئيس اين فرقه و فرماندة دژ الموت در قزوين صورت مي گرفت اشاره نمود تا ترورهايي كه امروزه به صورتي كاملاً سازمان يافته توسط واحدهاي برون مرزي دستگاههاي امنيتي كشورهاي مختلف و در رأس آن آمريكا و اسرائيل اشاره نمود . از زاوية ديگر به اعتقاد بنده يكي از عوامل ترور در آمريكا خود دولت و عوامل حكومتي هستند ، چراكه آمريكاييها همواره نيازمند حضور و وجود يك عامل خارجي تهديد كننده هستند و اين ذهنيت نيز همواره به مردم آمريكا القاء ميشود و اين امر به خاطر ساختار ذهني پراكنده آمريكائي هاست .

11 سپتامبر سناريويي بود كه دولت مردان كاخ سفيد به كمك آن مي خواستند ذهن هاي پراكندة اكثريت مردم آمريكا را به نحوي مجتمع سازند و در يك راستا جهت دهي نمايند .

حركت به سمت مبارزه عليه تروريزم ، و آن هم تروريزمي كه كاخ سفيد تشخيص مي دهد و عليه آن اعلام جنگ مي كند يعني :‌ اكثر ديدگاههايي كه دوستان مطرح كردند ، عموماً بر آيندي از تفاسير رسمي و غير رسمي رسانه ها بود . بنده شخصاً بر اساس اصل منفعت و ضرر پديده هاي اجتماعي را بررسي مي كنم ، خصوصاً از طريق روش كارآگاه پووآرو كه در نهايت به دنبال منفعت و ضرر در پرونده هاي جنايي مي گشت .

اساساً در پشت قضايا و پديده هاي اجتماعي عوامل بسيار متعددي وجود دارد ، ديدگاه شخصي بنده آن است كه اصولاً اين تفاسير مشخص شده را كنار بگذاريم واز كلي گرائي و توجه صرف به تروريزم دولتي بپرهيزيم . به اعتقاد اينجانب در تبيين وقايع 11 سپتامبر نكتة قابل توجه ، شركتها و كمپاني هاي بزرگ و چند مليتي هستند كه بر اساس منافع شخصي خود اقدام به ايجاد زمينه هاي ترور مي نمايند .

مثالي در اين زمينه : امروزه گران شدن نفت تأثيرات بسيار زيادي بر جهان مي گذارد و ابرقدرتهاي خارجي به دنبال ايجاد طرح تحريم مجدد بر ايران هستند تا به نحوي قيمت نفت افزايش يابد و آنها منافع خود را كه در اين جا ممكن است پيچيده هم جلوه نمايد تأمين كنند [ توضيح آنكه يكي از دلايل گراني قيمت جهاني نفت ، جلوگيري از رشد سريع اقتصاد چين و برتري هاي خاص خود است ] . امروزه بايد به روز بود و مسائل و پديده هاي جهاني در زمان خود را مورد تحليل قرار داد. در همين مسئله فوق الذكر دو گروه دچار ضرر عمده مي شوند ، يكي كشورهايي كه به مواد معدني و نفتي نياز عمده دارند ، مثل كشورهاي اروپائي و گروه دوم كشورهاي در حال توسعه مثل چين با رشد فزاينده اقتصادي خود . به همين مبنا برخلاف تصور عموم اين دولت ها نيستند كه به دنبال تجميع منافع خودند بلكه اين شركت هاي چند مليتي هستند كه بدون داشتن مديريت مشخص منافع خود را در سطح جهان تأمين مي كنند .

امروزه ترورهايي كه به گروه القاعده نسبت مي دهند معمولاً واقعي نبوده و عموماً ناشي از تبليغات رسانه ها هستند .پس نبايد بيش از اندازه از اين گروه ها ترسيد ،چون در بيشتر مواقع اين گروه ها تنها به دنبال نشان دادن ميزان قدرت خود و تهديد منافع دولتها هستند .

آقاي حسام الدين مطهري :

بهتر است براي بررسي ترور ابتدا به ريشه يابي و واژه شناسي كلمه « ترور»  بپردازيم .اساساً كلمه ترور معادل فارسي ندارد و در عربي تقريباً معادل كلمه الحرب  و حرب و نظاير آن است كه تازه آن هم مستقيماً به ترور اشاره نمي كند .

ترور وا‍ژه اي كاملاً انگليسي است .

در ابتداي جلسه برخي از دوستان به ريشه يابي عوامل تروريزم اشاره كردند به نحوي كه گفته شد كه اين حوادث و ترور ها تنها برآيند عملكرد سازمانهاي جاسوسي حكومت هاست و يا به تبيين ديگر تنها به نقش كمپاني ها و شركت هاي چند مليتي در اين خصوص اشاره شد .كه من فكر مي كنم اين نكات در بيشتر مواقع متاثر از ديدگاه ها و تفاسير ژورناليستي و روزنامه نگاران است .به شخصه تا حدودي با اين قضيه ضرر و منفعت موافق هستم اما نه آنكه آنرا بطور مطلق ارزيابي كنم ،بلكه آن را برآيندي از همه عوامل فوق مي دانم .

دنياي ما دنياي ضرر و منفعت است ،پس تا زماني كه اين دنيا و اين شرايط وجود دارد ،ترور ها نيز همچنان ادامه خواهند داشت .بحث صهيونيزم جهاني نيز امروزه نقش موثري در تروريزم بين الملل دارد ،كه هم اكنون با منافع شركت هاي چند مليتي (مانند ؛هاليبرتون ،توتال و يا حتي كوكا كولا ) پيوند خورده است .

آقاي خسرو كلانتري؛

اساساً افراد براي بيان نظرات خود دو راه را در پيش مي گيرند ،دسته اول ،بر اساس قواعد و هنجارهاي اجتماعي ،نظرات خود را بيان مي كنند و دسته دوم به علت عدم وجود زمينه براي بيان نظرات خود خارج از هنجارهاي اجتماعي عمل كرده و به ترور و حذف دست مي زنند .به عبارتي ،زمانيكه بخشي از جامعه ناديده گرفته مي شود ،آن گروه سعي مي كند در بيان نظرات خود راههاي مسالمت آميز را در پيش گيرد .من هم با حضور و نقش هاي شركت هاي چند مليتي در ايجاد زمينه هاي ترور موافق هستم .چرا كه اساساً اعتقاد دارم مشروعيت هر حكومتي نيازمند تاييد افكار عمومي است .و امروزه تاييد افكار عمومي تحت تاثير شديد رسانه هاي جمعي است .كه رسانه هاي جمعي نيز در جهت منافع اين شركت ها حركت مي كنند .

نهايت آنكه در ترور ،هدف رسيدن به قدرت از هر طريق ممكن است .اما نكته ديگري كه امروزه مطرح مي شود عمليات انتحاري است .كه حتي در جوامع پيشرفته هم مشاهده مي شود .اينكه چگونه انسان آنقدر با خود بيگانه مي شود كه حاضر مي گردد كه با مرگش خود را سوژه سازد .حتي در مواردي افراد قبل از انجام عمليات تروريستي نحوه قهرمان شدن خود بعد از عمليات انتحاري را كاملاً توصيف نموده اند .

از جهتي ديگر هم اكنون در عمليات هاي انتحاري شاهد چرخش انگيزه  عاملين اين گونه عمليات ها ، از عشق به آرمان ها و ارزش ها به تنفر از جامعه مهاجم هستيم .

آقاي حسيني :

امروزه عقلانيت ارزشي بر جامعه  حاكم شده است .كاري را انجام مي دهيم و يا از كاري حمايت مي كنيم بدون آنكه عقلانيت را در اداره امور به كار ببريم .مثلاً بن لادن مسلمان است بعضی از گروه ها هم از او دفاع مي كنند ، در صورتي كه بن لادن يك ارتش است ،يك وسيله است .ما بايد در تبيين پديد ه هاي اجتماعي عقلانيت روشي را به كار ببريم .

در جامعه ما  سه گروه داريم ؛گروهي كه اصلاً فكر نمي كنند ،گروهي كه تا حدودي فكر مي كنند و گروهي كه كاملاً فكر مي كنند .و اين دسته آخر هستند كه مي توانند  دو گروه ديگر را ابزار رسيدن به اهداف خود قرار دهند .

آقای سعيد پور :

از ديدگاه انسان شناسي اقوام و گرو ها مي خواهند حضور خود را به اثبات برسانند .كاري كه گروه پ.ك.ك مي خواست با ترور نخست وزير سوئد اين امر را به اثبات برساند و يا تظاهرات كردها در بروكسل به عنوان پايتخت اتحاديه اروپا و صد ها مورد ديگر همگي نشان دهنده اي واقعيت است كه افراد به دنبال ابراز هويت هستند .حال به هر طريق ممكنه .

نكته حائز اهميت آن است كه فهرست گروه هاي تروريستي كه دولتهاي آمريكا ،چين ،روسيه و ايران ارائه مي دهند با يكديگر متفاوت است و اين ناشي از تفاوت ديدگا هها ست .

آقای پيروز نيا :

در نهايت بهتر اين است كه به  برخي از نظريات انديشمندان و جامعه شناسان مطرح و عموماً معاصر در خصوص تروريسم اشاره نماييم .

1-           نظ 1-   نظريه فوكا ياما در مورد پايان تاريخ ؛ افراد سرمست از فرو پاشي شوروي بيان كردند كه دموكراسي انتخاباتي و ليبراليسم اقتصادي دو عامل نجات دهنده افراد و ملت ها هستند و در سايه اين دو عامل به صلح و آرامش دست مي يابند ولي در نهايت وقايع بعدي خلاف آن را نشان داد .

2-          2-   اين نظريه به اين نكته مي پرداخت كه دوران جنگ ميان ابر قدرتها به سر آمده و اگر جنگي صورت بگيرد در كشور هاي حوزه تنش يعني كشورهاي جهان سوم خواهد بود .

بر اين اساس دنيا به يك مجموعه اي شامل حوزه 15%  صلح و يك 85% حوزه جنگ تقسيم مي شود كه هيچگونه امكان تقسيم بندي ديگر و يا تغييري در اين حوزه ها وجود نخواهد داشت ،امري كه بعدها با شكل گيري و وقوع حوادث تروريستي نظير 11 سپتامبر  و بمب گذاريهاي لندن و مادريد و نظاير آنها خلاف چنين نظريه اي را نشان داد .

3-           اين نظريه بيان مي داشت كه 184كشور و دولت وجود دارند كه ملت هاي خود را هدايت مي نمايند و اگر حكومت واحدي ايجاد شود ،خواهد توانست جوامع را به سمت صلح هدايت نمايند ،امري كه با وقوع حوادث بعدي با شكست مواجه شود .

4-           نظريه پايان (آنارشيستي ) دنيا ؛انسان نمي تواند ذاتاً خودرا با جهان واقعيت تطبيق دهد و در نهايت به جنجال اجتماعي منتهي خواهد شد .

5-           نظريه جنگ تمدن هاي آقاي هانتينگتون ؛كه بيان مي داشت بعد از فرو پاشي شوروي و پايان دوران جنگ سرد ،قوميت ها و ملت ها ،به رشد و توسعه خود ادامه مي دهند كه در ادامه دچار تضاد منافع خواهند شد كه در نهايت به جنگ تمدن ها خواهد انجاميد .

و نظريات متعدد ديگري كه در اين راستا مطرح شدند همگي در صدد تبيين پديده تروريسم بودند .وليكن هيچكدام بطور مطلق و كامل نبوده و نتوانستند اين پديده چند بعدي و چند وجهي را بطور كامل تبيين نمايند .

جلسه فوق در ساعت 19 با حضور اعضاي مذكور خاتمه يافت .